Đặt phòng thờ ở tầng lửng được, nếu chỗ đó yên tĩnh, đủ cao để người đứng thắp hương thoải mái, có thông gió và phía trên không phải là phòng ngủ hay nhà vệ sinh. Quan niệm truyền thống chuộng thờ ở nơi cao nhất trong nhà, nên tầng lửng thường không phải lựa chọn đầu tiên. Nhưng với nhà ống thấp tầng hoặc nhà có tầng trên cùng là phòng ngủ, tầng lửng nhiều khi lại là chỗ trang trọng và ít bị đi qua nhất.
Điều quyết định không nằm ở chữ "lửng" mà ở ba câu hỏi: phía trên chỗ đặt bàn thờ là gì, chiều cao thông thủy còn bao nhiêu, và khói hương thoát ra đâu. Bài này đi qua từng câu và đưa ra cách bố trí cụ thể cho mấy kiểu tầng lửng hay gặp.
Vì sao người xưa thích thờ ở nơi cao nhất
Nhà truyền thống một tầng đặt gian thờ ở gian giữa, nơi trang trọng nhất. Khi nhà lên nhiều tầng, quan niệm chuyển thành "thờ ở tầng trên cùng", với lý do không ai sinh hoạt, đi lại hay ngủ phía trên chỗ thờ. Người ta coi việc có người giẫm lên phía trên bàn thờ là thiếu kính trọng, giống như không ai ngồi cao hơn ông bà trong bữa cơm.
Tầng lửng thì ngược lại: theo định nghĩa, phía trên nó gần như luôn còn một tầng nữa. Đó là lý do nhiều người hỏi "có được không". Câu trả lời của đa số gia đình hiện nay là được, miễn ngay phía trên bàn thờ không phải là giường ngủ, nhà vệ sinh hay bếp. Một số gia chủ còn để phần sàn ngay trên bàn thờ làm kho nhẹ hoặc đặt tủ cố định, để không ai đứng đúng chỗ đó.
Ở góc độ sử dụng, tầng lửng có ưu điểm thật: không phải leo nhiều tầng mỗi ngày rằm, mùng một; người già vẫn lên thắp hương được; bàn thờ gần sinh hoạt chung nên được chăm hơn. Phòng thờ trên tầng thượng nhiều nhà bỏ trống cả tháng, bụi phủ, hoa héo, chuột làm tổ, đó mới là điều đáng ngại hơn.
Ba kiểu tầng lửng và mức phù hợp để đặt phòng thờ
Tầng lửng ở nhà phố Việt Nam có mấy dạng chính. Mỗi dạng có điểm cần chú ý riêng.
| Kiểu tầng lửng | Phía trên thường là | Mức phù hợp | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Lửng phía sau, nhìn xuống phòng khách | Phòng ngủ tầng 2 hoặc hành lang | Phù hợp nếu bàn thờ đặt dưới hành lang hoặc phòng ít dùng | Kiểm vị trí giường và WC tầng trên |
| Lửng phía trước, sát mặt tiền | Phòng ngủ có ban công | Trung bình: ồn đường, nắng Tây nếu nhà quay hướng Tây | Chống nóng, rèm cửa, khói thoát ra ban công |
| Lửng nhỏ ở chiếu nghỉ cầu thang | Bậc cầu thang lên tầng trên | Thấp: người đi lên đi xuống ngay trên đầu | Chỉ nên đặt nếu bàn thờ không nằm dưới bậc |
Cách kiểm đơn giản nhất là lên tầng trên, đo từ tường mốc ra đúng vị trí tương ứng với bàn thờ bên dưới. Nếu đó là đầu giường hay bồn cầu, nên dịch bàn thờ sang bên; nếu là hành lang, tủ quần áo, khoảng trống thì phần lớn gia chủ chấp nhận.
Chiều cao và cầu thang: hai giới hạn thực tế
Tầng lửng hay được làm thấp để tiết kiệm chiều cao nhà. Khi chiều cao thông thủy chỉ còn khoảng hơn 2 m, người đứng thắp hương phải cúi, ngọn nến và đầu hương ở gần trần hơn, khói đọng nhiều và mùi hương đặc lại. Nếu bạn đang xây nhà, đây là lúc trao đổi với kiến trúc sư để phần tầng lửng có bàn thờ được làm cao hơn những phần khác, hoặc có ô thông tầng ngay phía trước.
Cầu thang là giới hạn thứ hai. Bàn thờ đặt ngay đầu cầu thang, người lên xuống liên tục, tà áo hay túi xách quẹt qua bát hương là chuyện thường gặp; trẻ con chạy lên thì đụng vào nến. Theo quan niệm, bàn thờ quay mặt thẳng ra lỗ cầu thang cũng bị coi là không yên. Thực tế, bàn thờ nên lùi vào sâu, có một khoảng đứng thắp hương không trùng với lối đi, và có lan can hoặc vách thấp ngăn với miệng cầu thang.
Với những tầng lửng chỉ là một sàn hẹp chạy dọc, khoảng trước bàn thờ dưới một mét, nên chọn bàn thờ nông hoặc bàn thờ treo thay cho bàn thờ đứng lớn, để không chặn lối đi và không phải với người qua bát hương khi thắp.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là lan can tầng lửng. Nhiều nhà làm lan can kính hoặc lan can sắt thưa nhìn xuống phòng khách cho thoáng. Nếu bàn thờ đặt gần mép lan can, đồ thờ rơi xuống tầng dưới là chuyện có thể xảy ra khi lau dọn, và tàn hương bay xuống bàn tiếp khách. Bàn thờ nên lùi vào sát tường trong, giữa bàn và lan can có ít nhất một lối đứng; lan can phía đó có thể làm thêm một gờ chân cao để đồ không lăn ra ngoài.
Thông gió và khói hương ở tầng lửng
Tầng lửng thường là khoảng nửa kín: một mặt mở xuống tầng dưới, ba mặt còn lại là tường. Khói hương sẽ đi theo đường của không khí nóng, tức là đi lên và tụ lại dưới sàn tầng trên. Mấy việc nên làm:
- Mở một ô thoáng hoặc cửa sổ nhỏ trên tường gần bàn thờ, ưu tiên phía cao, để khói có đường ra ngoài.
- Nếu nhà có giếng trời, đặt bàn thờ ở phía tường đối diện giếng trời để luồng khí đi qua phòng chứ không tụ ở góc.
- Không lắp quạt thổi thẳng vào bàn thờ khi đang thắp hương; tàn hương bay và nến có thể đổ.
- Dùng hương ít khói hoặc thắp ít nén hơn vào ngày thường; dịp lễ lớn thì mở cửa thông gió suốt thời gian thắp.
- Lau mặt dưới sàn tầng trên định kỳ, vì vệt khói đen ở đó là dấu hiệu khói đang tụ lại nhiều.
Tầng lửng thấp, kín và có nhiều người hút thuốc hoặc nấu nướng phía dưới thì không khí ở đó vốn đã nặng. Thêm khói hương đều đặn sẽ khiến người già và trẻ nhỏ ở gần dễ ho, khó chịu. Đây là lý do phần thông gió cần làm trước cả chuyện trang trí.
Ở miền Bắc, mùa nồm làm tường tầng lửng đọng nước, nhất là bức tường giáp nhà bên cạnh. Khi đó nên đóng cửa sổ vào những ngày nồm nặng, bật máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô một lúc, và kê bàn thờ cách tường một khe nhỏ để gỗ không hút ẩm từ tường.
Cách bố trí bàn thờ trên tầng lửng cho trang trọng
Dựa lưng vào tường đặc. Bàn thờ nên tựa vào tường gạch hoặc bê tông chắc, không tựa vào lan can, kính hay vách thạch cao mỏng. Tường đặc vừa hợp quan niệm "có chỗ dựa" vừa giữ bàn thờ không rung khi có người đi qua.
Có khoảng đứng riêng. Phía trước bàn thờ nên có ít nhất một khoảng đủ cho hai người đứng, không trùng với lối đi lại. Một tấm thảm nhỏ hoặc bục gỗ thấp giúp tách khu vực này khỏi phần còn lại.
Ngăn nhìn từ tầng dưới. Tầng lửng nhìn xuống phòng khách thì bàn thờ dễ lộ ra trước mắt khách ngồi dưới. Một vách lam gỗ thưa, một bức bình phong thấp giúp chỗ thờ riêng tư hơn mà vẫn thông thoáng.
Ánh sáng dịu, không chói. Đèn thờ nên là đèn ấm, chiếu nhẹ vào ảnh thờ; tránh đèn trần trắng chiếu thẳng xuống. Nếu dùng đèn điện, có công tắc dễ với tới để tắt khi cả nhà đi vắng.
Khi nào nên chọn chỗ khác thay cho tầng lửng
Có mấy trường hợp tầng lửng không nên là phòng thờ. Thứ nhất, khi ngay trên đó là phòng ngủ chính hoặc nhà vệ sinh và không có chỗ nào dịch ngang được. Thứ hai, khi tầng lửng đang là khu làm việc, chứa hàng hoặc chỗ trẻ con chơi, nghĩa là người qua lại thường xuyên. Thứ ba, khi tầng lửng làm bằng sàn thép gỗ nhẹ, rung khi có người đi, bàn thờ và bát hương lắc theo.
Trong những trường hợp đó, gia chủ có thể cân nhắc tầng trên cùng, một góc phòng khách được ngăn riêng bằng vách, hoặc bàn thờ treo ở tầng có không gian yên hơn. Không có công thức chung cho mọi nhà; bạn đặt các phương án cạnh nhau, xét lần lượt phía trên là gì, đi lại ra sao, thông gió thế nào, rồi chọn chỗ thỏa được nhiều điều nhất.
Nếu nhà đã đặt bàn thờ ở tầng lửng nhiều năm và thấy ổn, không có lý do gì để dời chỉ vì nghe nói "lửng là không tốt". Dời bàn thờ là việc lớn với nhiều gia đình, nên chỉ làm khi có lý do rõ ràng như sửa nhà, thấm dột hay chỗ cũ quá chật.
Đang xây nhà: những điều nên dặn kiến trúc sư nếu định thờ ở tầng lửng
Nếu nhà còn trên bản vẽ, đây là lúc rẻ nhất để làm phòng thờ tầng lửng cho đàng hoàng. Mấy điều nên đưa vào buổi trao đổi:
- Nói rõ ngay từ đầu rằng tầng lửng sẽ có bàn thờ, để kiến trúc sư bố trí phòng ngủ và nhà vệ sinh tầng trên lệch khỏi vị trí đó, thay vì phải sửa sau.
- Yêu cầu phần sàn đặt bàn thờ có chiều cao thông thủy thoải mái cho người đứng thẳng lưng thắp hương, và hỏi xem có thể hạ cốt sàn hoặc nâng cốt trần riêng cho góc này không.
- Xin một ô cửa sổ hoặc ô thoáng ở phần cao của tường gần bàn thờ, có lưới chắn chuột và chim.
- Đặt sẵn ổ cắm cố định, có công tắc, ở độ cao ngang mặt bàn thờ cho đèn thờ, thay vì để sau này kéo dây nối.
- Hỏi về vật liệu sàn: sàn bê tông ổn định và ít cháy hơn sàn thép lót gỗ, nhất là khi bàn thờ đứng lớn và có bát hương.
- Bố trí đường lên tầng lửng có tay vịn chắc, bậc không quá cao, vì người lên thắp hương thường xuyên là ông bà.
Những điều trên tốn rất ít nếu làm từ đầu, nhưng sửa lại sau khi đã hoàn thiện thì phải đục tường, đi lại điện, có khi phải kê lại cả tầng trên. Phần lớn các phàn nàn về phòng thờ tầng lửng, như bí, tối, nóng hay có giường ngủ ngay trên, đều có thể tránh được ở bước bản vẽ.
Câu hỏi thường gặp
Phía trên phòng thờ ở tầng lửng là phòng ngủ của con thì có nên dời không?
Nếu giường nằm đúng trên bàn thờ, nhiều gia đình chọn kê lại giường sang vị trí khác trong phòng, vì dịch giường thường dễ hơn dịch bàn thờ. Phần sàn ngay trên bàn thờ có thể đặt tủ hoặc kệ cố định. Không cần đổi phòng hay dời bàn thờ nếu đã xử lý được như vậy.
Tầng lửng làm bằng khung thép lót gỗ có đặt bàn thờ được không?
Được, nhưng nên đặt bàn thờ sát tường gạch, gần dầm thép chính để sàn ít rung, và kiểm sức chịu tải nếu bàn thờ đứng lớn bằng gỗ đặc. Sàn gỗ dễ cháy hơn sàn bê tông, nên dùng đế lót chịu nhiệt dưới bát hương và nến, hoặc chuyển sang đèn điện.
Bàn thờ ở tầng lửng nhìn thẳng xuống cửa chính có sao không?
Theo quan niệm, bàn thờ nhìn ra cửa chính nhiều nơi còn được coi là tốt, vì hướng ra phía trước nhà. Điều cần xét là từ ngoài đường có nhìn thấy thẳng vào bàn thờ không; nếu có, một tấm rèm hoặc vách lam nhẹ giúp chỗ thờ kín đáo hơn.
Tầng lửng nóng vì gần mái thì làm sao để nến không chảy, hoa không héo nhanh?
Chống nóng phía mái hoặc tường hướng Tây, mở thông gió ở phía cao, dùng hoa bền như cúc và thay nước thường xuyên. Nến sáp dễ mềm, cong khi nóng; đèn thờ điện ổn định hơn. Không đặt bàn thờ ngay dưới mái tôn không cách nhiệt.
Có cần làm lễ gì khi chuyển bàn thờ từ tầng thượng xuống tầng lửng không?
Nhiều gia đình có tập quán khấn báo và chọn ngày trước khi dời bàn thờ; đó là phần tuỳ theo phong tục từng nhà và không cần làm tốn kém. Về kỹ thuật, nên chuẩn bị chỗ mới xong hoàn toàn, có điện và thông gió, rồi mới chuyển đồ thờ trong một lần.