Theo tập quán phổ biến ở nhiều vùng, những loại hoa thường không cắm trên bàn thờ là hoa có gai nhọn rõ, hoa dại hái ven đường, hoa có mùi quá hắc hoặc nồng, hoa đã héo úa, và hoa giả bằng nhựa, vải. Những loại hay được dùng là cúc, huệ, sen, lay ơn, ly, đồng tiền, thược dược và các loại hoa có màu tươi, dáng ngay ngắn. Không có danh sách chung cho cả nước; mỗi vùng, mỗi gia đình có thói quen khác nhau.
Đằng sau mỗi tập quán đều có lý do dễ hiểu: hoa dâng lên là thứ đẹp nhất, sạch nhất, chọn lựa kỹ nhất mà gia đình có. Bài này đi qua từng nhóm hoa, giải thích ý của người xưa, rồi bàn phần ít được nhắc: lọ hoa trên bàn thờ là chỗ nước đọng lâu nhất trong nhà, dễ thành nơi muỗi đẻ trứng, nhất là mùa mưa.
Những nhóm hoa thường tránh và lý do
Bảng tổng hợp các nhóm hoa được nhắc tới nhiều nhất khi hỏi về hoa trên bàn thờ. Cột cuối nói phần thực tế, để bạn tự cân nhắc với nếp nhà mình.
| Nhóm hoa | Ý của tập quán | Phần thực tế |
|---|---|---|
| Hoa có gai nhọn rõ, xương rồng | Gai gợi sự gây hại, không hợp với chỗ trang nghiêm | Dễ đâm tay khi thay nước, lau bàn thờ |
| Hoa dại, hoa hái ven đường | Không phải thứ được chọn lựa, chăm chút để dâng | Thường nhanh tàn, nhiều phấn, có thể lẫn sâu bọ |
| Hoa mùi quá hắc hoặc quá nồng | Mùi lấn át hương thờ, gây khó chịu | Phòng thờ kín, mùi nồng làm người nhạy cảm đau đầu |
| Hoa héo, hoa đã dùng nơi khác | Không còn tươi để dâng; hoa từ đám tang hay đám cưới không mang về thờ | Hoa héo nhanh thối nước, bốc mùi |
| Hoa giả bằng nhựa, vải | Nhiều nhà quan niệm thờ phải dùng đồ thật | Bám bụi, phai màu; vải nhựa gần hương nến dễ bắt lửa |
Một số loại gây tranh luận, như hoa hồng: nhiều nơi tránh vì có gai, nhưng không ít gia đình vẫn cắm, chỉ tỉa gai trước. Đây là chỗ nên theo nếp nhà, không có đúng sai tuyệt đối.
Các loại hoa hay được dùng và điểm mạnh của từng loại
Hoa cúc. Cúc vàng, cúc trắng là loại phổ biến nhất trên bàn thờ ở miền Bắc và miền Trung. Cúc bền, để được nhiều ngày nếu thay nước đều, ít phấn, ít mùi, hợp với cả phòng thờ kín.
Hoa huệ. Huệ trắng thơm nhẹ về đêm, dáng thẳng, rất hay dùng ngày rằm, mùng một. Mùi huệ khá đậm khi cắm nhiều cành trong phòng nhỏ, nên vừa phải, và mở cửa thông gió.
Hoa sen. Sen gắn với hình ảnh thanh sạch trong văn hoá Việt, dùng nhiều vào mùa hè. Sen nhanh tàn hơn cúc; mua búp vừa hé, ngâm cuống trong nước sạch để giữ lâu hơn.
Hoa lay ơn và hoa ly. Lay ơn dáng cao, nhiều bông, hay dùng dịp Tết và giỗ. Hoa ly màu sắc đẹp nhưng phấn nhị dễ rơi làm ố khăn, mặt bàn thờ, nên ngắt nhị khi hoa vừa nở.
Hoa đồng tiền, thược dược. Màu tươi, dáng tròn đầy, hay dùng trong mâm Tết ở nhiều nhà. Đồng tiền cuống mềm, cần lọ hẹp miệng hoặc giá đỡ để không gục.
Vì sao người xưa kén hoa cho bàn thờ
Hoa trên bàn thờ không phải để trang trí, mà là một lễ vật. Cũng như mâm cơm cúng phải là món ngon nhất, hoa dâng phải là thứ đẹp, tươi, được chọn lựa cẩn thận. Từ đó mới có những tập quán như không dâng hoa dại, không dâng hoa héo, không mang hoa từ chỗ khác về: tất cả đều quy về một ý là sự chu đáo.
Những điều kiêng về gai, mùi, màu cũng xuất phát từ cảm nhận về sự hài hoà. Gai nhọn gợi sự sắc cạnh, mùi hắc làm người đứng khấn khó chịu, màu quá tối dễ bị coi là buồn. Những cảm nhận này khác nhau giữa các vùng: có nơi kiêng hoa trắng trong ngày Tết vì gắn với tang lễ, có nơi lại dùng hoa trắng quanh năm.
Vì vậy, điều nên làm là hỏi ông bà, người lớn trong họ xem nhà mình có kiêng loại hoa nào không. Nếu không có nếp riêng, chọn hoa tươi, dáng gọn, mùi nhẹ, hợp với mùa, là đủ trang trọng. Không cần mua hoa đắt tiền hay hoa nhập khẩu để thể hiện lòng thành.
Giữ hoa thờ tươi lâu: quy trình đơn giản
Hoa nhanh héo trên bàn thờ thường do ba nguyên nhân: cuống bị bít, nước bẩn và chỗ đặt quá nóng. Quy trình dưới đây áp dụng được cho hầu hết các loại hoa thờ:
- Rửa sạch lọ trước khi cắm, cọ cả phần đáy, nơi cặn nhớt từ lần trước thường bám lại.
- Tỉa bỏ toàn bộ lá nằm dưới mực nước; lá ngâm trong nước là thứ thối nhanh nhất.
- Cắt chéo phần cuống trong chậu nước, mỗi cành cắt bớt vài phân, để cuống hút nước tốt hơn.
- Đổ nước sạch vừa đủ ngập một phần ba cuống; nhiều người thêm vài giọt nước rửa chén hoặc một chút đường, nhưng thay nước đều quan trọng hơn mọi mẹo pha.
- Đặt lọ hoa xa đèn, xa nến và tránh ánh nắng chiếu trực tiếp qua cửa sổ buổi chiều.
- Thay nước mỗi ngày hoặc cách ngày, mỗi lần thay thì cắt lại cuống một chút.
- Bỏ ngay những bông đã héo, không để cả bó héo dần rồi mới thay.
Với phòng thờ nóng ở tầng trên cùng, hoa cúc và lay ơn thường bền hơn huệ và sen. Mùa hè nên chọn hoa bền, mùa mát mới dùng nhiều hoa mỏng cánh.
Lọ hoa và muỗi: chuyện ít ai để ý
Lọ hoa trên bàn thờ thường được thay nước theo dịp rằm, mùng một, nghĩa là nước có thể đọng trong lọ suốt hai tuần. Đó là điều kiện lý tưởng để muỗi đẻ trứng. Ở những nơi hay có dịch sốt xuất huyết, cán bộ y tế khi đi kiểm tra hộ gia đình thường lật cả lọ hoa trên bàn thờ, vì đây là ổ lăng quăng hay bị bỏ sót.
Cách phòng rất đơn giản: thay nước ít nhất hai đến ba ngày một lần, đổ hết nước cũ ra chứ không chỉ châm thêm, và cọ thành lọ. Nếu gia đình đi vắng dài ngày, bỏ hoa, đổ nước, úp lọ xuống. Với bình gốm miệng hẹp khó cọ, dùng bàn chải cán dài hoặc đổ một chút gạo và nước lắc mạnh để làm sạch thành trong.
Đĩa lót dưới lọ, khay đựng nước tràn và chén nước trên bàn thờ cũng là những chỗ nước đọng. Kiểm tra chúng cùng lúc với lọ hoa. Bàn thờ sạch nước đọng vừa đẹp vừa bớt một nguồn bệnh trong nhà, và việc này hợp với ý giữ chỗ thờ sạch sẽ của chính tập quán.
Hoa giả, hoa khô và cây sống: dùng thế nào cho hợp
Nhiều gia đình bận rộn, ít ở nhà, hoặc phòng thờ ở tầng thượng ít người lên, chọn hoa giả để bàn thờ lúc nào cũng có hoa. Quan niệm của nhiều nhà vẫn chuộng hoa thật, nhưng cũng không ít gia đình chấp nhận hoa giả trong ngày thường và thay hoa tươi vào dịp lễ. Nếu dùng hoa giả, chọn loại chất liệu khó bắt lửa, lau bụi thường xuyên, và đặt xa nến, đèn dầu.
Hoa khô và hoa sấy ít được dùng trên bàn thờ ở Việt Nam, vì quan niệm hoa dâng phải còn sức sống. Về an toàn, hoa khô rất dễ cháy, không nên đặt gần nguồn lửa.
Một số gia đình đặt cây sống nhỏ như vạn niên thanh hay trầu bà ở hai bên bàn thờ thay cho lọ hoa. Cây sống cần ánh sáng, mà phòng thờ thường tối, nên cây dễ vàng lá; chậu cây tưới nước lại có đĩa đọng nước bên dưới. Nếu dùng, chọn cây chịu bóng, đặt ở cửa sổ gần đó thay vì ngay trên mặt bàn thờ.
Hoa theo mùa và theo dịp cúng
Ngày rằm, mùng một, phần lớn gia đình chỉ cần một bó hoa nhỏ, thường là cúc hoặc huệ, đủ tươi trong vài ngày. Ngày giỗ, bó hoa thường lớn hơn, kết hợp hai ba loại, và có nhà chọn đúng loại hoa người đã khuất từng thích. Đây là một nét đẹp của tập quán: hoa dâng không chỉ theo quy ước mà còn theo kỷ niệm của gia đình.
Dịp Tết, bàn thờ thường được bày đầy đủ nhất trong năm: lay ơn, cúc, thược dược, đào hoặc mai cắm cành. Cành đào, mai cao và khô dễ bắt lửa, lại hay được đặt sát hai bên bàn thờ, nên giữ khoảng cách với đèn, nến và đặc biệt là với đèn nháy trang trí. Cành cao quá cũng dễ đổ khi có gió lùa hoặc khi trẻ con chạy qua.
Mùa hè, hoa mau héo, nhất là ở phòng thờ tầng thượng không có điều hoà. Chọn loại bền nhiệt như cúc, mua lượng vừa phải và thay sớm thay vì mua một bó lớn để cả tuần. Mùa lạnh miền Bắc, hoa bền hơn nhưng phòng kín ít thông gió, nên tránh cắm quá nhiều hoa nồng mùi một lúc.
Chọn lọ và chỗ đặt lọ hoa trên bàn thờ
Lọ hoa trên bàn thờ thường đặt ở bên trái, tính theo người đứng nhìn vào, đối xứng với đĩa quả bên phải; bàn thờ rộng có thể đặt hai lọ hai bên. Chiều cao bó hoa không nên vượt ảnh thờ quá nhiều và không che mặt ảnh, cũng không chạm tới đèn hay mặt dưới trần. Lọ đặt ở lớp ngoài, gần mép bàn hơn bát hương, để khi thay nước không phải với qua lửa.
Lọ gốm, sứ, đồng đều dùng được. Lọ đồng đẹp nhưng nặng khi đầy nước, lại khó nhìn thấy mực nước bên trong, nên dễ quên thay. Lọ sứ miệng rộng dễ rửa nhất. Với bàn thờ treo nông, chọn lọ đáy rộng, thấp, vững, để không bị lật khi chạm nhẹ. Đặt một đĩa lót nhỏ dưới lọ giúp mặt gỗ không bị nước rỉ làm loang.
Nếu bàn thờ đặt sát cửa sổ hay có quạt trần phía trên, chọn hoa cành cứng, cắm gọn, để gió không làm hoa đổ về phía bát hương. Hoa héo rơi cánh lên đầu hương đang cháy không gây nguy hiểm lớn, nhưng làm bẩn bát hương và có mùi khét khó chịu.
Câu hỏi thường gặp
Hoa hồng có cắm trên bàn thờ được không?
Tuỳ nếp từng vùng và từng nhà. Một số nơi tránh hoa hồng vì có gai, nhiều gia đình khác vẫn cắm và chỉ tỉa gai trước khi đặt lên. Nếu nhà không có kiêng riêng, hoa hồng tỉa gai, màu tươi, cắm gọn vẫn được nhiều người dùng.
Cắm bao nhiêu cành hoa trên bàn thờ là đúng?
Nhiều nơi có thói quen cắm số lẻ, nhưng không có quy định bắt buộc. Điều nên chú ý là bó hoa vừa với lọ và với mặt bàn thờ, không che ảnh thờ, không cao tới gần trần hay sát đèn.
Có nên đặt hai lọ hoa hai bên hay chỉ một lọ?
Cả hai cách đều phổ biến. Nhiều nhà đặt một lọ ở bên trái và đĩa quả ở bên phải theo ý cân đối. Bàn thờ hẹp thì một lọ là đủ; hai lọ khi bàn đủ rộng và có người thay nước đều.
Hoa từ mâm lễ đi chùa mang về có đặt lên bàn thờ nhà được không?
Tập quán nhiều nơi không mang hoa đã dâng ở chỗ khác về đặt lên bàn thờ nhà, vì hoa dâng nên là hoa mới. Nếu gia đình vẫn muốn giữ, có thể cắm ở phòng khách thay vì bàn thờ.
Mùa Tết hoa đắt, có cần mua hoa đẹp nhất không?
Không cần. Ý của việc dâng hoa nằm ở sự tươi và sạch, không ở giá tiền. Một bó cúc tươi cắm gọn, thay nước đều, trang trọng hơn một bó hoa đắt tiền để héo trên bàn thờ.
Hoa huệ thơm quá, người nhà bị đau đầu thì làm thế nào?
Giảm số cành, mở cửa thông gió, hoặc đổi sang loại ít mùi như cúc, lay ơn. Hoa là để dâng, không cần nhiều tới mức người trong nhà phải chịu mùi nồng suốt ngày.