Cây hợp nhất với nhà bếp là vài chậu rau thơm, rau gia vị nhỏ đặt ở bậu cửa sổ có nắng, cùng một hai chậu cây lá chịu bóng ở góc xa bếp nấu; không nên đặt cây sát mặt bếp, trên nóc tủ lạnh hay ngay cạnh chỗ sơ chế thực phẩm. Quan niệm ngũ hành nói “mộc sinh hoả”, cây đặt gần bếp được coi là nuôi lửa, là tốt; nhưng xét về thực tế, hơi nóng, dầu mỡ làm cây suy và đất ẩm gần thực phẩm là chỗ côn trùng sinh sôi.
Bếp Việt Nam thường hẹp, ít nắng, nhiều hơi nóng ẩm. Không phải cây nào cũng sống được ở đây, và không phải chỗ nào trong bếp cũng hợp để đặt chậu. Bài này giúp bạn chọn cây vừa với căn bếp thật và đặt đúng chỗ để cây sống khoẻ, bếp vẫn sạch.
Nếu gia đình có trẻ nhỏ hoặc thú nuôi, phần cây độc ở giữa bài là phần nên đọc kỹ nhất.
Mộc sinh hoả: quan niệm và cách hiểu hợp lý
Theo cách nghĩ ngũ hành, gỗ (mộc) nuôi lửa (hoả), nên cây xanh trong bếp được xem là hỗ trợ cho bếp, mang ý ấm cúng, đầy đủ. Từ đó có lời khuyên đặt một chậu cây nhỏ trong bếp, thường ở phía đông của bếp hoặc gần cửa sổ. Cũng có quan niệm không đặt cây có gai hay cây héo úa trong bếp.
Hiểu theo nghĩa đen, “cây nuôi lửa” mà đặt ngay sát bếp gas thì lá dễ bén lửa, nhất là cây lá khô, cây treo rủ. Hiểu theo nghĩa rộng, ý của quan niệm là căn bếp có chút sức sống xanh thì ấm áp hơn một căn bếp toàn inox và đá. Ý đó hoàn toàn đúng với cảm nhận của người dùng bếp mỗi ngày.
Cách dung hoà là có cây trong bếp nhưng giữ khoảng cách với vùng lửa và dầu mỡ, ưu tiên cây ăn được như rau thơm, vừa hợp quan niệm vừa có ích.
Có người còn chọn vị trí cây theo hướng, ví dụ đặt cây ở góc phía đông của bếp vì phía đông được gán với hành mộc. Nếu góc đó cũng là góc có ánh sáng, cây sẽ khoẻ và quan niệm được thoả. Nếu góc đó tối và sát bếp, ưu tiên chỗ có ánh sáng trước, vì một chậu cây héo không còn mang ý nghĩa gì tốt.
Rau thơm và rau gia vị trồng được trong bếp
Những loại dưới đây quen thuộc với bữa ăn Việt và có thể trồng chậu nhỏ ở bậu cửa sổ bếp. Phần lớn cần nắng; bếp không có cửa sổ thì khó trồng rau thơm lâu dài.
| Loại | Ánh sáng | Ghi chú khi trồng trong bếp |
|---|---|---|
| Húng quế, húng láng | Nắng vài giờ mỗi ngày | Ngắt ngọn thường xuyên để cây ra nhánh; thiếu nắng thì cây vươn dài, lá nhỏ |
| Tía tô, kinh giới | Nắng sáng | Dễ trồng bằng cành; cần chậu đủ sâu |
| Sả | Nắng nhiều | Chậu lớn; hợp ban công bếp hơn bậu cửa nhỏ |
| Hành lá | Nắng nhẹ | Cắm lại gốc hành mua chợ vào chậu là mọc lại nhanh |
| Rau mùi, ngò gai | Nắng nhẹ, mát | Mùa nóng dễ trổ hoa nhanh; gieo lại từng đợt |
| Diếp cá, rau răm | Bóng râm sáng, ẩm | Chịu ẩm tốt, hợp góc cạnh chậu rửa có ánh sáng tán xạ |
| Ớt chậu | Nắng nhiều | Cây khá lớn; đặt ở ban công, không ở bậu cửa hẹp |
Rau thơm trồng trong bếp chủ yếu để ngắt vài lá khi nấu, không đủ thay rau mua chợ. Nhưng chính việc ngắt lá thường xuyên lại giúp cây khoẻ và chậu luôn gọn.
Đặt cây ở đâu trong bếp
Bậu cửa sổ: chỗ tốt nhất cho rau thơm. Chừa khoảng trống để mở cánh cửa sổ, và đặt chậu trong khay hứng nước để nước tưới không chảy xuống tường.
Góc mặt bàn xa bếp nấu: một chậu cây lá chịu bóng ở đầu dãy tủ phía xa bếp, gần tủ lạnh hay cửa ra vào, mang lại màu xanh mà không bị hơi nóng.
Kệ treo tường phía chậu rửa: cây thuỷ sinh hoặc cây leo nhỏ trên kệ cao gần chậu nhận ánh sáng tán xạ và hơi ẩm. Đặt cao hơn tầm nước bắn.
Không đặt sát mặt bếp: hơi nóng, dầu mỡ bám lá, lá khô có thể bén lửa ở bếp gas. Nên cách mép bếp một khoảng rõ ràng.
Không đặt trên nóc tủ lạnh, cạnh ổ điện: nước tưới tràn xuống phần điện là nguy cơ chập.
Không đặt ngay trên mặt sơ chế: đất, côn trùng nhỏ rơi vào thực phẩm đang thái. Mặt sơ chế nên trống, và chậu rau thơm nếu muốn để gần thì đặt trên kệ cao hơn mặt bàn, ngắt lá xong rửa lại.
Cây chịu bóng cho bếp ít nắng
Bếp nhà ống phía sau và bếp chung cư thường không có nắng trực tiếp. Rau thơm khó sống lâu ở đây, nhưng một số cây lá chịu bóng vẫn ổn. Trầu bà, lưỡi hổ, cây kim tiền, lan ý là những cây hay được chọn cho góc bếp ít sáng. Đây là cây cảnh, không phải rau ăn được, nên cần đặt tách khỏi khu thực phẩm và ngoài tầm trẻ nhỏ.
Một mẹo đơn giản là luân phiên: có hai chậu cùng loại, một chậu trong bếp, một chậu ngoài ban công hoặc cửa sổ phòng khác, mỗi tuần đổi chỗ. Cây trong bếp vì thế không bị suy vì thiếu sáng kéo dài.
Bếp hoàn toàn không có cửa sổ thì cây sống nhờ đèn. Đèn LED trồng cây nhỏ gắn dưới tủ treo có thể đủ cho vài chậu rau thơm, nhưng cần tính chỗ cắm điện an toàn, xa nước. Nhiều gia đình thấy cây giả hoặc tranh cây dễ chăm hơn cho trường hợp này.
Nếu muốn có cây cảnh dáng đẹp hoặc chậu gốm hợp với bếp, có thể tham khảo các mẫu ở thegioiphongthuy.com; quan trọng là chọn cây theo ánh sáng thật của căn bếp nhà mình.
Cây nên cân nhắc trong bếp có trẻ nhỏ và thú nuôi
Bếp là chỗ trẻ nhỏ hay theo người lớn vào, và là chỗ mèo hay nhảy lên mặt bàn. Một số cây cảnh phổ biến có nhựa hoặc lá gây kích ứng khi nhai. Thông tin dưới đây là mức chung; nếu nghi ngờ trẻ hay vật nuôi đã ăn phải, nên liên hệ cơ sở y tế hoặc bác sĩ thú y.
- Trầu bà, vạn niên thanh, lan ý: nhựa có thể gây sưng rát miệng khi nhai lá. Đặt cao hoặc chọn cây khác.
- Hoa ly, hoa loa kèn: được các tổ chức thú y cảnh báo là rất nguy hiểm cho mèo, kể cả phấn hoa. Nhà nuôi mèo không nên để trong bếp hay trong nhà.
- Cây có gai như xương rồng, dứa cảnh: dễ đâm tay khi với đồ trên bậu cửa.
- Cây trồng trong đất trộn phân bón hoá học: không đặt gần khu thực phẩm, rửa tay sau khi chăm cây.
- Rau thơm thì an toàn hơn, nhưng vẫn nên đặt ở chỗ trẻ không kéo đổ chậu.
Nguyên tắc chung trong bếp có trẻ: cây cảnh đặt cao, rau thơm đặt ở bậu cửa trẻ không với tới, mọi chậu đều có khay hứng không đọng nước.
Giữ chậu sạch khi đặt gần thực phẩm
Đất ẩm, đĩa lót đọng nước, lá rụng là ba nguồn côn trùng và nấm mốc hay gặp nhất với cây trong bếp. Ruồi giấm nhỏ thường sinh ra từ lớp đất mặt luôn ẩm và có chất hữu cơ phân huỷ. Tưới khi đất khô mặt, phủ một lớp sỏi nhỏ hoặc cát lên mặt đất, và dọn lá rụng thường xuyên giúp giảm đáng kể.
Đĩa lót chậu cần đổ nước sau mỗi lần tưới, vì nước đọng vài ngày là chỗ muỗi đẻ trứng. Bình thuỷ sinh cần thay nước định kỳ, rửa bình khi thấy nước đục hoặc có rêu.
Khi trồng rau thơm để ăn, dùng đất sạch dành cho rau, tránh thuốc trừ sâu hay phân bón không rõ nguồn. Rửa rau thơm như rau mua chợ trước khi dùng. Mùa nồm miền Bắc, giảm tưới và mở cửa sổ khi có thể, vì bếp vốn đã ẩm.
Ban công bếp, lô gia: vườn rau nhỏ ngay sau bếp
Nhiều căn hộ có lô gia ngay cạnh bếp, nhà ống có sân sau hoặc ban công phía sau. Đây là chỗ trồng rau thơm và rau gia vị tốt hơn bậu cửa nhiều, vì có nắng trực tiếp và gió. Quan niệm thường coi vườn rau nhỏ sau bếp là hình ảnh của một gia đình đủ đầy; về thực tế, nó cho rau sạch dùng hằng ngày và che bớt nắng cho tường bếp.
Khi trồng ở lô gia chung cư, chú ý tải trọng: chậu đất ướt rất nặng, nên dùng chậu nhẹ, đất trộn xơ dừa, không xếp quá nhiều chậu lớn. Nước tưới không được chảy xuống căn hộ tầng dưới; khay hứng và lỗ thoát sàn phải thông. Chậu treo ngoài lan can là thứ nhiều toà nhà cấm vì nguy cơ rơi.
Ở nhà ống, sân sau thường là chỗ đặt máy giặt, bình gas, khu phơi đồ. Giữ rau ở phía có nắng, xa bình gas và xa máy giặt có nước xả. Giàn leo cho mướp, bầu trên sân sau cũng là cách làm mát bếp tự nhiên vào mùa hè.
Chăm cây trong bếp theo mùa
Mùa hè, bếp là căn phòng nóng nhất nhà vào giờ nấu, cộng với nắng chiều nếu bếp hướng Tây. Rau thơm ở bậu cửa có thể héo giữa trưa; kéo rèm mỏng hoặc dời chậu vào trong một chút vào buổi chiều. Tưới sáng sớm, không tưới giữa trưa.
Mùa nồm miền Bắc, bếp đọng hơi nước, đất chậu lâu khô, nấm mốc trắng hay xuất hiện trên mặt đất. Giảm tưới hẳn, mở cửa sổ khi trời khô, và đưa bớt chậu ra ngoài. Đây cũng là lúc ruồi giấm nhiều nhất.
Mùa mưa miền Nam, mưa tạt vào bậu cửa làm chậu úng. Kê chậu cao lên, dùng khay có lỗ thoát. Mùa khô thì ngược lại, gió hanh làm đất khô nhanh, cần tưới đều hơn. Dù mùa nào, nguyên tắc vẫn là quan sát đất trước khi tưới thay vì tưới theo lịch.
Dịp cuối năm, khi dọn bếp đón Tết, là lúc tốt để thay đất mới cho các chậu rau đã trồng lâu, cắt tỉa cây chịu bóng, rửa sạch khay hứng. Nhiều gia đình coi đó là một phần của việc dọn bếp cuối năm, vừa hợp tập quán làm mới nhà cửa, vừa cho cây một khởi đầu sạch.
Câu hỏi thường gặp
Có nên treo tỏi, ớt, bắp ngô khô trong bếp không?
Treo tỏi, ớt khô là tập quán quen thuộc mang ý đủ đầy, và cũng là cách trữ gia vị thoáng khí. Treo xa mặt bếp và xa chỗ hơi nước bốc lên để không ẩm mốc. Kiểm tra định kỳ, bỏ phần đã mốc hoặc có mọt.
Đặt bình hoa tươi trên bàn ăn cạnh bếp có được không?
Được, với hoa ít phấn, ít mùi để không lấn mùi thức ăn, và bình đủ nặng để không đổ khi kéo khăn bàn. Thay nước hằng ngày hoặc cách ngày. Nhà nuôi mèo tránh hoa ly, hoa loa kèn vì chúng rất độc với mèo.
Cây trong bếp bị vàng lá liên tục là vì sao?
Thường do thiếu sáng, tưới quá nhiều, hoặc hơi nóng và dầu mỡ từ bếp. Dời cây ra xa bếp, gần cửa sổ, giảm tưới. Nếu vẫn vàng, đổi sang loài chịu bóng hơn.
Trồng cây thuỷ canh trong bếp có an toàn không?
An toàn nếu bình đặt chắc, xa ổ điện và mép bàn, nước thay định kỳ. Hệ thuỷ canh có bơm điện cần ổ cắm có thiết bị chống giật và đặt ở chỗ không bị nước bắn từ chậu rửa.
Cây héo trong bếp có cần bỏ ngay không?
Quan niệm không ưa cây héo trong bếp. Về thực tế, cây héo, lá mục là chỗ côn trùng và nấm phát triển gần thực phẩm. Cắt phần hỏng, chuyển cây ra ngoài phục hồi, hoặc thay cây mới.