Dọn về nhà mới, thứ tự hợp lý là: phơi và vệ sinh nhà trước vài ngày, làm lễ nhập trạch gọn vào ngày đầu, mang các vật tượng trưng cho sự đủ đầy vào trước, sắp bàn thờ và bếp, rồi tới giường và phần còn lại. Song song, kiểm tra điện, gas, khoá cửa ngay trong tuần đầu.
Phần lớn tập quán quanh việc dọn nhà đều có một lý lẽ đời thường đi kèm. Mang gạo, nước, muối vào trước là mong đủ ăn đủ mặc; nấu nồi nước đầu tiên là để căn nhà có hơi ấm, có người ở. Hiểu như vậy thì làm gọn mà vẫn đủ ý, không cần mâm cao cỗ đầy.
Mấy ngày trước khi chuyển: cho nhà “thở”
Nhà mới xây hoặc mới sơn có mùi sơn, keo, gỗ công nghiệp. Quan niệm truyền thống nói nhà mới cần đón “sinh khí” trước khi người vào ở — tức là mở cửa cho ánh sáng và gió vào. Về sức khoẻ thì đó cũng là việc nên làm: mở hết cửa sổ, bật quạt hút nhà vệ sinh và bếp, để thông thoáng vài ngày, nhất là với phòng ngủ của trẻ nhỏ và người già.
Đây cũng là lúc vệ sinh sau thi công: bụi xi măng, vụn vữa trong rãnh cửa, ống thoát sàn. Kiểm tra ống thoát nước bằng cách đổ một xô nước, xem có chảy nhanh và có mùi ngược lên không. Bụi mịn sau thi công cần lau ẩm nhiều lần chứ quét khô chỉ làm bụi bay lên.
Nhà chung cư mới nhận bàn giao còn có thêm việc kiểm tra cửa thoát hiểm của tầng, vị trí bình chữa cháy và hộp cứu hoả. Những thứ đó không thuộc tập quán nào, nhưng biết từ ngày đầu thì yên tâm hơn mọi nghi lễ.
Nếu có thể, đến nhà mới vào vài thời điểm khác nhau trong ngày trước khi chuyển: buổi sáng để xem nắng vào phòng nào, buổi chiều để biết bức tường nào nóng, buổi tối để nghe tiếng ồn từ đường và nhà bên. Biết trước những điều đó thì quyết định phòng nào cho ai ngủ, kê bàn học của con ở đâu sẽ dễ hơn nhiều.
Lễ nhập trạch ở mức gọn
Lễ nhập trạch là lễ báo với gia tiên và thần linh cai quản đất rằng gia đình đã về ở. Mỗi vùng mỗi khác, nhưng mức gọn mà nhiều gia đình thành phố đang làm gồm:
- Một mâm lễ chay hoặc mặn vừa phải: hương, hoa tươi, mâm quả, trầu cau, rượu, nước, có nơi thêm xôi, gà hoặc bánh kẹo.
- Đặt mâm ở gian chính hoặc ngay trước chỗ sẽ đặt bàn thờ; người chủ nhà thắp hương khấn ngắn gọn theo lời của nhà mình.
- Bát hương thường được mang từ nhà cũ sang hoặc an vị bát hương mới trên bàn thờ đã kê sẵn.
- Sau lễ, hạ mâm và dùng bữa cơm đầu tiên ở nhà mới cùng người thân.
- Ngày giờ: nhiều gia đình xem ngày theo tuổi chủ nhà. Việc chọn ngày cụ thể nằm ngoài phạm vi bài này; nếu không xem được, nhiều người chọn ngày cuối tuần cả nhà cùng rảnh.
Hai điều cần giữ: hương nến đặt trên mặt phẳng chắc, xa rèm và thùng các-tông; hoá vàng nếu có thì làm ngoài trời, ở chỗ được phép trong khu nhà, có chậu đựng tro và xô nước bên cạnh. Chung cư thường cấm đốt ở ban công — hỏi ban quản lý về điểm hoá vàng chung, đừng đốt trong căn hộ kín.
Đồ mang vào trước theo tập quán và cách làm an toàn
Nhiều gia đình vẫn giữ nếp mang vài món tượng trưng vào nhà trước khi khuân đồ lớn. Ý nghĩa và cách làm hợp với nhà hiện đại:
| Món mang vào | Ý nghĩa theo quan niệm | Cách làm hợp lý ngày nay |
|---|---|---|
| Gạo, muối | Đủ ăn, giữ được của | Một hũ gạo đầy, một lọ muối nhỏ, đặt vào bếp |
| Nước sạch | Dòng chảy, sự sống | Một bình nước hoặc ấm đun nước |
| Lửa, bếp | Giữ lửa, có hơi ấm người ở | Bật bếp điện hoặc bếp gas đã kiểm tra, đun một ấm nước; không mang than hồng vào nhà kín |
| Chổi mới | Quét sạch cái cũ, bắt đầu mới | Một cây chổi mới để dọn ngay ngày đầu |
| Chiếu, chăn | Có chỗ nằm, ở yên | Mang bộ chăn gối của chủ nhà vào phòng ngủ chính |
Tục cũ ở nông thôn có nơi mang bếp than hoặc bếp lò đỏ lửa vào nhà mới. Trong căn hộ, nhà ống kín gió, than hồng sinh khí CO không màu không mùi, đã có nhiều vụ ngộ độc. Ý nghĩa “giữ lửa” được trọn vẹn bằng việc đun ấm nước trên bếp của chính căn nhà.
Thứ tự xếp đồ những ngày đầu
Khi xe chở đồ đến, sắp xếp theo thứ tự sau vừa thuận tập quán vừa đỡ mệt:
- Bàn thờ: kê và cố định bàn thờ trước, khi nhà còn trống dễ xoay xở. Kiểm tra dây điện đèn thờ, ổ cắm phía sau.
- Bếp: lắp bếp, kiểm tra van gas bằng nước xà phòng, lắp máy hút mùi, xếp đồ ăn cơ bản.
- Giường chủ nhà và giường trẻ con: để tối đầu tiên cả nhà ngủ được tử tế, dù các phòng khác còn ngổn ngang.
- Nhà vệ sinh: treo khăn, xếp đồ dùng, kiểm tra nước nóng và aptomat của bình nóng lạnh.
- Phòng khách và các thứ còn lại: làm dần trong tuần.
Quan niệm có câu đêm đầu ở nhà mới nên có người ngủ lại, đèn sáng một góc. Về thực tế, ngủ đêm đầu là cách nhanh nhất để phát hiện cửa kêu, nước rỉ, đèn hỏng, tiếng ồn lạ.
Một mẹo nhỏ khi đóng thùng ở nhà cũ: ghi tên phòng đích lên từng thùng và để riêng một thùng “đêm đầu” gồm chăn gối, đèn pin, sạc điện thoại, thuốc thường dùng, giấy vệ sinh, bộ đồ ăn cơ bản. Tối hôm dọn, cả nhà mệt, không ai muốn lục hai chục thùng để tìm cái bàn chải.
An toàn trong tuần đầu
Điện. Thử cầu dao chống giật bằng nút thử, đánh dấu aptomat của từng phòng. Đồ điện công suất lớn như bếp từ, bình nóng lạnh, máy giặt nên có ổ riêng.
Gas. Bình gas đặt nơi thoáng, ống dẫn không gập, không đi qua sau tủ lạnh. Chung cư nhiều nơi cấm bình gas — hỏi quy định trước khi mang vào.
Khoá và chìa. Nhà mua lại hoặc nhà thuê nên thay lõi khoá cửa chính, vì không biết đã có bao nhiêu người giữ chìa.
Trẻ nhỏ. Nắp ổ cắm, chặn cửa sổ, lan can ban công đủ cao, thùng đồ chưa mở không chất cao dễ đổ.
Đường thoát. Cả nhà biết lối thoát khi có cháy, chìa khoá cửa lưới, cửa sắt treo ở chỗ ai cũng lấy được. Nhà ống có khung sắt chống trộm kín mặt tiền nên có ít nhất một ô mở được từ bên trong.
Nước. Xem đồng hồ nước lúc mọi vòi đều khoá: nếu số vẫn nhảy là có rò rỉ âm tường. Biết van tổng nằm đâu để khoá ngay khi vỡ ống.
Thùng đồ và lối đi. Thùng các-tông chất ở cầu thang và hành lang là thứ dễ cháy, lại chắn lối. Dỡ thùng nào gọn thùng đó, gấp vỏ mang ra ngoài trong ngày.
Căn hộ chung cư: nhập trạch khi không có sân, không được đốt
Ở chung cư, nhiều phần của lễ nhập trạch kiểu nhà đất phải làm khác đi. Không có sân để đặt mâm lễ ngoài trời, không được đốt vàng mã trong căn hộ hay ngoài ban công, thang máy chung cũng có giờ hạn chế chở đồ. Vì vậy nên hỏi ban quản lý toà nhà ba việc trước ngày dọn: giờ được dùng thang chở hàng, có cần đăng ký xe tải đỗ dưới sảnh không, và khu vực hoá vàng chung của toà nằm đâu.
Mâm lễ trong căn hộ thường đặt ở phòng khách, hướng về phía bàn thờ đã kê hoặc phía cửa chính tuỳ nếp nhà. Mâm nhỏ, ít hương, nhiều gia đình chọn chỉ thắp ba nén cho đủ ý. Đầu báo khói trên trần căn hộ có thể kêu nếu khói hương dày — mở cửa ban công, đặt mâm xa đầu báo, đừng tháo hay che đầu báo.
Một tập quán khác cũng nên chuyển cho hợp: tục mang bếp lửa vào trước. Căn hộ dùng bếp từ thì chỉ cần bật bếp, đun nồi nước đầu tiên. Quan niệm “nhà có lửa ấm” vẫn trọn, còn căn hộ không có mùi khói đọng.
Bữa cơm đầu tiên và lời chào hàng xóm
Nhiều gia đình coi bữa cơm đầu tiên nấu ở nhà mới quan trọng không kém lễ khấn. Bữa cơm ấy không cần cầu kỳ: nồi cơm, một món canh, một món mặn, cả nhà ngồi cùng nhau giữa đống thùng chưa dỡ. Ý nghĩa của nó là căn nhà đã thành chỗ sinh hoạt thật, chứ không chỉ là tài sản mới mua.
Ở khu phố cũ và nông thôn, người mới đến thường sang chào hàng xóm hai bên trong mấy ngày đầu, có khi mang theo ít bánh kẹo, hoa quả. Chung cư thì ít người làm, nhưng một lời chào ở hành lang, một lời xin lỗi trước vì mấy ngày dọn đồ ồn ào cũng đủ mở đầu tốt.
Quan hệ láng giềng là điều người xưa rất coi trọng khi chọn nơi ở, và nó có giá trị rất thật: người trông nhà giùm khi bạn đi xa, người báo khi thấy khói, người chỉ cho bạn chỗ thu gom rác và lịch cắt nước của khu. Những thứ đó bắt đầu từ mấy ngày đầu tiên.
Những kiêng kỵ hay nghe khi dọn nhà
Người lớn trong nhà có thể dặn nhiều điều: ngày đầu không cãi nhau, không khóc, không vay mượn, không làm vỡ đồ, không đi tay không vào nhà. Phần lớn những lời dặn ấy có chung một ý: ngày đầu ở nhà mới nên vui vẻ, đủ đầy, cẩn thận. Làm theo được thì tốt, lỡ làm vỡ cái bát thì quét dọn cẩn thận rồi thôi, không có gì phải lo.
Có những lời kiêng nên cân nhắc trước khi làm theo: chuyển nhà vào ban đêm cho “kín đáo” mà bê vác dưới ánh sáng yếu thì dễ ngã; đốt nhiều giấy hay đốt bồ kết, vỏ bưởi xông nhà trong phòng đóng kín làm khói đọng. Muốn có mùi thơm dễ chịu, mở cửa cho gió và đun một nồi nước lá thơm trên bếp là đủ.
Cũng có lời dặn không nên dọn nhà khi trong nhà có người ốm nặng hoặc đang có tang. Ý của lời dặn là đừng dồn quá nhiều việc lớn vào một lúc cho gia đình kiệt sức. Nếu buộc phải chuyển vì hết hạn thuê, vì nhà cũ hư hỏng, thì cứ chuyển, dồn sức lo cho người ốm trước, lễ lạt để sau.
Câu hỏi thường gặp
Chưa xem được ngày thì có dọn vào ở trước được không?
Nhiều gia đình dọn đồ trước, ở tạm vài ngày, đến ngày đã chọn mới làm lễ nhập trạch. Cũng có nhà làm lễ trước rồi dọn sau. Cả hai cách đều phổ biến, tuỳ nếp nhà và lịch làm việc của các thành viên.
Nhà thuê có cần làm lễ nhập trạch không?
Không bắt buộc. Nhiều người thuê nhà chỉ thắp nén hương hoặc làm một mâm nhỏ cho yên tâm, có người không làm. Nếu làm, xin phép chủ nhà về chỗ thắp hương và chú ý an toàn lửa, đặc biệt trong phòng trọ nhỏ.
Có cần mời nhiều người đến ngày dọn nhà cho đông vui không?
Tập quán thích nhà mới đông vui để có hơi người. Nhưng ngày dọn nhà thường bừa bộn, nhiều người dễ va vấp đồ đạc. Nhiều gia đình chỉ mời người thân giúp dọn, sau khi ổn định mới làm tiệc tân gia.
Mang bát hương từ nhà cũ sang nhà mới thế nào?
Thường người chủ nhà khấn ở nhà cũ, bọc bát hương bằng khăn hoặc vải đỏ, ôm trên tay mang thẳng sang nhà mới và đặt lên bàn thờ đã kê sẵn. Đi xe máy thì nên có người ngồi sau ôm, tránh buộc vào xe.
Nhà mới còn mùi sơn nặng có nên dọn vào ngay?
Nếu còn mùi nồng thì nên mở cửa thông gió thêm vài ngày trước khi cho trẻ nhỏ, người già và phụ nữ mang thai ngủ lại. Có thể dọn đồ trước và ở phòng ít mùi nhất, bật quạt hút liên tục.