Rút tỉa chân hương là việc nhổ bớt những chân hương đã cháy hết khỏi bát hương, thường làm vào những ngày cuối năm, trước lễ ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp, cùng lúc với lau dọn bàn thờ. Tập quán phổ biến là giữ lại một số chân hương lẻ, như ba, năm hoặc bảy chân, không rút sạch, không xê dịch bát hương khỏi chỗ cũ, và làm nhẹ tay, gọn gàng.
Ngoài ý nghĩa dọn dẹp đón năm mới, việc này có một lý do thực tế ít người nghĩ tới: bát hương dày đặc chân hương khô là một khối dễ bắt lửa. Bài này hướng dẫn từng bước, kèm cách xử lý tro và chân hương cũ cho sạch, không gây cháy và không làm bẩn nơi công cộng.
Vì sao cuối năm mới rút chân hương
Trong năm, chân hương được cắm liên tục mỗi rằm, mùng một, ngày giỗ, ngày lễ. Đến cuối năm, bát hương thường chật kín, hương mới khó cắm, tàn rơi ra khắp mặt bàn thờ. Tập quán chọn thời điểm cuối năm, trước khi đón Tết, để làm một lần cho gọn, cùng với việc lau dọn và thay đồ thờ cũ.
Nhiều gia đình kiêng không động vào bát hương thường xuyên trong năm, vì bát hương được coi là phần quan trọng nhất trên bàn thờ. Đó là lý do việc rút tỉa thường được làm một lần, có khấn báo trước theo nếp nhà, và giao cho người lớn tuổi hoặc người chủ gia đình. Ngày cụ thể mỗi nhà có thể chọn theo thói quen hoặc xem ngày riêng; phần đó thuộc về phong tục, bài này chỉ bàn cách làm.
Về thực tế, nếu giữa năm bát hương đã quá dày, chân hương đổ nghiêng, tàn rơi ra khăn trải bàn, thì tỉa bớt một phần sớm là hợp lý. Để bát hương quá đầy chỉ vì chờ đến cuối năm không làm chỗ thờ trang trọng hơn mà tăng nguy cơ cháy.
Một dấu hiệu dễ nhận: khi cắm nén hương mới mà phải ấn mạnh, hoặc hương mới cắm bị nghiêng tựa vào chân cũ, là bát đã quá chật. Tàn hương rơi ra ngoài miệng bát, cháy sém khăn trải bàn thờ, cũng là lúc cần tỉa, bất kể đang ở tháng nào trong năm.
Chuẩn bị trước khi làm
Việc rút chân hương nhanh, nhưng chuẩn bị đủ đồ giúp làm gọn và không để tro bay khắp phòng:
- Một khay hoặc tờ giấy báo to trải dưới chân bàn thờ để hứng tro rơi.
- Một túi giấy hoặc hộp bìa để đựng chân hương đã rút.
- Khăn mềm sạch, một chậu nước ấm nhỏ để lau thành ngoài bát hương sau khi tỉa.
- Một chiếc đũa hoặc que gỗ để gạt nhẹ tro cho phẳng.
- Một ít tro hoặc cát sạch dự phòng, nếu sau khi tỉa tro bị vơi quá nhiều.
- Khẩu trang nếu người làm dễ bị ho khi hít bụi tro.
- Một chiếc ghế hoặc thang gấp vững, có chỗ vịn, nếu bàn thờ đặt cao quá tầm tay.
Tắt hết nến, đèn dầu và để hương đang cháy tàn hẳn trước khi bắt đầu. Không rút chân hương khi trong bát còn đầu hương đỏ lửa. Đóng cửa sổ, tắt quạt trong lúc làm để tro không bay khắp phòng và bám vào ảnh thờ.
Các bước rút tỉa chân hương
Thứ tự dưới đây là cách làm phổ biến, có thể điều chỉnh theo nếp từng nhà:
- Nếu gia đình có tập quán, thắp hương khấn báo trước khi làm. Chờ hương tàn rồi mới bắt đầu.
- Giữ bát hương ở nguyên vị trí, một tay đỡ nhẹ miệng bát, tay kia rút từng chân hương theo chiều thẳng đứng, không vặn xoắn để tro không bị xới lên.
- Rút những chân đã cháy hết trước, để lại một số chân lẻ theo nếp nhà, thường là ba, năm hoặc bảy chân, đứng thẳng ở giữa.
- Dùng que gỗ gạt nhẹ cho bề mặt tro phẳng. Nếu tro đã vơi, bù thêm tro sạch hoặc cát, không thay hẳn toàn bộ tro cũ nếu nhà có kiêng.
- Lau thành ngoài và miệng bát hương bằng khăn ẩm vắt kiệt, rồi lau khô.
- Gom toàn bộ chân hương đã rút và tro rơi vào túi giấy, gấp miệng lại.
- Lau mặt bàn thờ dưới chỗ đặt bát hương, rồi mới lau tới các đồ thờ khác.
Nhiều nhà không nhấc bát hương lên trong khi tỉa. Nếu buộc phải nhấc để lau bên dưới, nhấc thẳng, đặt lại đúng chỗ cũ; hướng của bát hương không xoay đi.
Bát hương bốc cháy: hiện tượng có thật và cách phòng
Thỉnh thoảng có gia đình thấy bát hương tự bùng lửa, chân hương cháy thành ngọn. Điều này thường được kể như một điềm, nhưng giải thích về mặt vật lý khá rõ: chân hương làm bằng tre hoặc gỗ, nhuộm phẩm, rất khô; khi cắm dày đặc, một đầu hương đang cháy dở có thể bén sang chân bên cạnh, rồi lan thành ngọn lửa nhỏ. Gió lùa qua cửa, quạt thổi vào càng làm dễ bắt hơn.
Vì vậy, ngoài dịp cuối năm, mấy việc sau giúp giảm nguy cơ: không để bát hương quá dày, tỉa bớt khi chân hương chen nhau; cắm hương thẳng, không cắm nghiêng chồng lên chân cũ; không đặt bát hương ngay dưới rèm, tranh giấy, hoa giả; không thắp nhiều nén một lúc rồi ra khỏi nhà.
Nếu chẳng may bát hương bùng lửa, giữ bình tĩnh, úp một vật bằng kim loại hoặc rắc ít cát, tro lên để dập, không đổ nhiều nước vào bát hương gốm đang nóng vì có thể nứt. Sau đó kiểm tra lại toàn bộ đồ dễ cháy quanh bàn thờ. Việc bát hương cháy là một sự cố cháy nhỏ cần xử lý, không phải điều để lo lắng hay làm lễ tốn kém.
Xử lý tro và chân hương đã rút: nên và không nên
Tro và chân hương cũ là đồ nhiều nhà có ý giữ gìn, không vứt bừa. Đồng thời, cách xử lý không được gây cháy hay làm ô nhiễm nơi công cộng.
| Cách xử lý | Có nên | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gói kín trong túi giấy, bỏ cùng rác sinh hoạt khô | Được | Đảm bảo đã nguội hẳn, không còn tàn đỏ |
| Rắc tro vào gốc cây, chậu cây trong vườn | Được | Lượng nhỏ, rắc mỏng; chân hương tre nên bỏ riêng vì lâu mục |
| Hoá chân hương ngoài trời trong thùng kim loại | Được, nếu làm an toàn | Chỗ thoáng, xa vật dễ cháy, có người trông tới khi tắt hẳn |
| Đốt trong nhà, trên ban công kín, hành lang chung cư | Không nên | Khói, nguy cơ cháy; nhiều toà nhà cấm |
| Thả xuống sông, hồ, kênh, cống | Không nên | Gây ô nhiễm, nhiều nơi bị nhắc nhở hoặc xử phạt |
Nhiều người lo vứt tro bát hương sẽ không phải phép. Cách gói gọn, đặt riêng, hoặc rắc vào gốc cây trong vườn nhà là vừa giữ được ý trân trọng vừa không làm phiền ai.
Rút chân hương ở chung cư và nhà thuê
Ở căn hộ chung cư, không có sân để hoá chân hương, cũng không được đốt ở ban công hay hành lang. Cách hợp lý là gói chân hương và tro trong túi giấy, kiểm chắc đã nguội, rồi bỏ cùng rác khô. Tro rơi trong lúc tỉa nên hứng bằng khay, tránh dùng máy hút bụi hút trực tiếp tro còn ấm.
Với nhà thuê, bát hương thường nhỏ và gia đình có thể mang theo khi chuyển. Nếu chuẩn bị chuyển nhà vào dịp cuối năm, nhiều gia đình kết hợp rút tỉa chân hương trước khi chuyển, để bát hương nhẹ, gọn và ít tro rơi trên đường. Bọc bát hương bằng khăn sạch, đặt trong hộp có lót, giữ thẳng đứng khi di chuyển.
Ở cả hai trường hợp, nếu bát hương nằm trên bàn thờ treo cao, nên đứng trên một chiếc ghế vững có tay vịn hoặc thang gấp, không kê ghế nhựa lên ghế khác. Ngã khi lau bàn thờ cuối năm là tai nạn hay gặp ở người lớn tuổi.
Lau bát hương và đồ thờ sau khi tỉa
Sau khi rút chân hương, nhiều gia đình lau luôn toàn bộ bàn thờ, gọi chung là dọn bàn thờ cuối năm. Tập quán nhiều nơi dùng nước ấm có ngâm vài lát gừng hoặc nước pha chút rượu trắng để lau, vừa sạch vừa thơm. Về thực tế, nước gừng hay rượu loãng đều ổn với gỗ và gốm, miễn khăn vắt thật kiệt, lau xong lau khô lại ngay.
Đồ đồng như lư, đỉnh, chân nến nên lau khô bằng khăn mềm; nếu đã xỉn màu, dùng chất đánh đồng chuyên dụng ở chỗ thoáng, đeo găng tay, rồi lau sạch lại bằng nước và lau khô, tránh để sót hoá chất trên bàn thờ. Không dùng giấy nhám hay bùi nhùi thép cho đồ đồng mạ, vì sẽ làm trầy lớp mạ.
Ảnh thờ lồng kính lau bằng khăn khô hoặc hơi ẩm, không xịt nước lau kính trực tiếp lên khung gỗ. Khăn trải bàn thờ thay mới hoặc giặt sạch, phơi khô hẳn trước khi trải lại. Mặt bàn thờ gỗ sơn bóng chỉ cần lau ẩm rồi lau khô; tránh dùng nước tẩy rửa mạnh làm mờ lớp sơn.
Những điều nghe nhiều về chân hương
Chân hương cháy thành hình "hoa" là điềm gì? Đầu hương cháy cong, xoắn hay tàn đọng thành cụm là do thành phần bột hương, độ ẩm và luồng gió quanh bàn thờ. Nhiều người gắn nó với điềm báo, nhưng đó chỉ là cách diễn giải dân gian; không cần lo lắng hay làm lễ vì hình dáng tàn hương.
Rút hết chân hương có sao không? Tập quán phổ biến giữ lại vài chân lẻ để giữ chỗ cho bát hương, không rút sạch. Đây là nếp nhà, không phải quy tắc kỹ thuật; nhà nào đã quen rút sạch rồi cắm hương mới thì theo nếp đó.
Có phải thay tro bát hương mỗi năm? Không bắt buộc. Phần lớn gia đình chỉ bù thêm tro hoặc cát sạch khi tro vơi. Thay toàn bộ thường chỉ làm khi đổi bát hương mới, và nhiều nhà giữ lại một phần tro cũ.
Có nên dùng hương không tăm, hương nụ thay hương que? Hương nụ, hương vòng ít chân hơn nên bát hương lâu đầy, nhưng cháy lâu, cần đế chịu nhiệt và không đặt gần đồ dễ cháy. Nhiều gia đình dùng hương que cho ngày lễ và hương ít khói cho ngày thường.
Câu hỏi thường gặp
Nên để lại bao nhiêu chân hương sau khi rút?
Tập quán phổ biến là giữ lại số lẻ như ba, năm hoặc bảy chân, cắm thẳng ở giữa bát. Một số nhà có nếp riêng; nếu ông bà đã dặn, giữ theo nếp nhà. Điều quan trọng là bát hương còn gọn, hương mới cắm được dễ.
Có được nhấc bát hương lên để lau bên dưới không?
Nhiều gia đình kiêng xê dịch bát hương. Nếu cần lau mặt bàn bên dưới, nhấc thẳng lên, lau nhanh rồi đặt lại đúng vị trí và hướng cũ. Nhà nào kiêng hẳn thì chỉ lau xung quanh, không nhấc.
Bát hương bị nứt thì xử lý thế nào?
Bát hương nứt dễ vỡ hẳn khi nóng hoặc khi cắm hương, tro tràn ra. Nhiều gia đình thay bát mới vào dịp cuối năm, chuyển một phần tro cũ sang theo nếp nhà. Việc này có thể hỏi người lớn trong họ về cách làm của gia đình.
Ai nên là người rút chân hương?
Theo nếp nhiều nhà, việc này do chủ gia đình hoặc người lớn tuổi làm. Nếu người lớn tuổi không trèo lên được bàn thờ cao, con cháu làm thay dưới sự hướng dẫn, miễn là cẩn thận, nhẹ tay và an toàn khi đứng trên cao.
Chân hương nhuộm phẩm đỏ có độc khi đốt không?
Chân hương nhuộm phẩm khi cháy tạo khói, đặc biệt loại phẩm màu kém chất lượng. Vì vậy không nên đốt nhiều chân hương trong nhà kín. Hoá ngoài trời ở chỗ thoáng hoặc gói lại bỏ cùng rác khô là cách an toàn hơn.