Không nên làm nhà to vượt xa số người thực sự ở và khả năng chăm sóc của gia đình. Quan niệm truyền thống dặn “nhà rộng người thưa” thì lạnh lẽo, thiếu hơi người; xét về công năng, nhà quá to tốn điện, tốn công dọn, nhanh xuống cấp ở những phòng bỏ trống, và khó sống với người già khi phải lên xuống nhiều tầng.
Điều này không có nghĩa nhà phải chật. Một ngôi nhà vừa đủ là nhà có đủ phòng cho nếp sinh hoạt thật của gia đình, cộng một khoảng linh hoạt cho những thay đổi sắp tới — con lớn, ông bà về ở cùng, làm việc tại nhà. Bài này đi qua cách tính “vừa đủ” và cách xử lý khi đã lỡ làm nhà rộng.
Vì sao người xưa ngại nhà rộng người thưa
Quan niệm cho rằng nhà cần có “hơi người” để ấm, để vượng. Nhà to mà ít người thì âm khí nặng, phòng trống lạnh lẽo. Có nơi còn dặn không nên làm nhà to hơn hẳn nhà xung quanh, vì vừa đơn độc, vừa dễ gây chú ý.
Lý lẽ đời thường đằng sau rất rõ. Nhà xưa làm bằng gỗ, tre, đất; phòng nào không có người ở, không đun nấu, không mở cửa thì mối mọt, ẩm mốc, chuột bọ vào nhanh. Nhà có người sinh hoạt khắp nơi thì được lau dọn, sửa sang, phát hiện dột nát sớm. Nhà to mà ít người thì người ở không chăm xuể, hỏng dần từ phía trong.
Nhà bê tông ngày nay bền hơn nhưng quy luật ấy vẫn đúng. Phòng đóng kín nhiều tháng ở miền Bắc mùa nồm sẽ mốc tường, mốc đồ gỗ. Tầng trên cùng ít người lên thì sân thượng tắc ống thoát lúc nào không hay, đến khi nước tràn xuống mới biết. Lời dặn của người xưa, nói theo ngôn ngữ hôm nay, là: đừng làm nhiều không gian hơn khả năng chăm sóc của mình.
Nhà to tốn hơn ở đâu: không chỉ tiền xây
Chi phí xây chỉ trả một lần, còn chi phí vận hành đi theo ngôi nhà suốt mấy chục năm. Bảng dưới so sánh khái quát những khoản tăng theo diện tích (không nêu giá cụ thể vì mỗi nơi một khác):
| Khoản | Vì sao tăng theo diện tích | Ghi chú |
|---|---|---|
| Điện làm mát, chiếu sáng | Nhiều phòng, nhiều kính, nhiều tầng hứng nắng hơn | Nhà to mặt tiền kính hướng Tây tốn điều hoà rõ rệt |
| Dọn dẹp | Diện tích sàn, cầu thang, cửa kính, lan can | Nhiều gia đình phải thuê người dọn định kỳ |
| Bảo trì | Sơn lại, chống thấm, thay thiết bị theo chu kỳ | Sân thượng, mái lớn là nguồn thấm chính |
| Nội thất | Mỗi phòng cần đồ đạc tối thiểu | Phòng trống thì lạnh, đổ đầy thì tốn |
| An ninh | Nhiều cửa, nhiều lối vào, nhiều tầng cần khoá | Phòng ít người lên dễ bị bỏ ngỏ cửa sổ |
Ví dụ giả định: hai gia đình bốn người, một nhà ba tầng vừa đủ và một nhà năm tầng có thang máy, phòng khách hai tầng, kính lớn. Gia đình thứ hai không chỉ trả nhiều hơn lúc xây mà còn trả nhiều hơn mỗi tháng cho điện, mỗi năm cho bảo trì thang máy và chống thấm — trong khi bốn người vẫn chỉ dùng ba bốn phòng hằng ngày.
Tính diện tích “vừa đủ” từ nếp sống
Thay vì bắt đầu từ “nhà mình nên mấy tầng”, hãy bắt đầu từ cách gia đình sống. Trả lời lần lượt:
- Hiện tại có bao nhiêu người ngủ thường xuyên trong nhà, ai cần phòng riêng, ai có thể ở chung?
- Trong mười năm tới có thay đổi gì: con lớn cần phòng riêng, con đi học xa, ông bà về ở cùng, có thêm cháu?
- Gia đình tiếp khách nhiều hay ít, có giỗ chạp đông người ở nhà không, hay thường làm ở nhà trưởng họ?
- Có ai làm việc tại nhà, cần phòng làm việc yên tĩnh?
- Phòng thờ riêng hay bàn thờ đặt ở phòng sinh hoạt chung tầng trên cùng?
- Khu kinh doanh, để xe, kho chứa đồ cần bao nhiêu?
Danh sách phòng rút ra từ những câu trả lời này thường ít hơn dự định ban đầu. Khoảng dư nên dành cho một phòng đa năng — hôm nay là phòng làm việc, mai là phòng cho ông bà, ngày giỗ là chỗ trải chiếu — hơn là thêm phòng ngủ cho khách mỗi năm ở vài đêm.
Nhà nhiều tầng khi người trong nhà già đi
Nhà ống ở phố thường phải lên cao vì đất hẹp. Ở nông thôn và ven đô, nhiều gia đình có đất rộng vẫn xây ba bốn tầng vì muốn nhà to cho xứng. Cái giá của lựa chọn ấy thường chỉ hiện ra sau mười lăm hai mươi năm, khi bố mẹ yếu chân, đầu gối đau, mỗi lần lên tầng trên cùng thắp hương là một lần vất vả.
Quan niệm truyền thống đặt bàn thờ ở tầng cao nhất, vị trí trang trọng. Với nhà nhiều tầng có người già, nhiều gia đình đã chọn phương án khác hợp lý: đặt phòng thờ ở tầng hai thay vì tầng năm, hoặc làm thêm tay vịn hai bên và chiếu nghỉ rộng trên cầu thang. Phòng ngủ của ông bà nên ở tầng trệt hoặc tầng hai, gần nhà vệ sinh, có lối đi không bậc.
Khi thiết kế nhà mới, đáng cân nhắc chừa sẵn chỗ cho thang máy gia đình về sau dù chưa lắp, hoặc làm cầu thang thoải hơn, bậc thấp, có đèn chân bậc. Những chi tiết ấy rẻ khi làm từ đầu và rất tốn khi phải cải tạo.
Cũng nên nghĩ tới ngày con cái đi học, đi làm xa. Ngôi nhà bốn tầng xây cho sáu người có thể chỉ còn hai ông bà ở sau mười năm. Thiết kế để tầng trệt và tầng hai tự đủ cho một cặp vợ chồng lớn tuổi — có phòng ngủ, bếp, nhà vệ sinh, chỗ thờ cúng — là cách để ngôi nhà vẫn vừa vặn khi gia đình thu nhỏ lại.
Đã lỡ có nhà rộng: biến phòng trống thành chỗ có người
Dồn sinh hoạt về một hai tầng. Chọn tầng sáng và thoáng nhất làm khu sinh hoạt chính, các tầng ít dùng thì định kỳ mở cửa thông gió, lau dọn mỗi tuần một lần.
Cho thuê một phần. Tầng trệt mặt đường cho thuê kinh doanh, tầng trên có lối riêng cho thuê ở — vừa có thêm thu nhập vừa có người ở cho nhà có hơi ấm. Cần hợp đồng rõ, lối đi và đồng hồ điện nước tách riêng.
Làm phòng chung có công năng thật. Phòng đọc sách, phòng tập thể dục, phòng chơi của các cháu khi về thăm. Phòng có việc để làm thì được dùng.
Đóng bớt điều hoà, thiết bị. Phòng không dùng thì ngắt cầu dao, rút điện thiết bị, giảm rủi ro chập điện không ai phát hiện.
Kiểm tra định kỳ phòng bỏ trống. Mỗi tháng đi một vòng: trần có vết ố mới không, cửa sổ đóng kín chưa, ống thoát sân thượng có lá rác không.
Ngăn bớt không gian làm mát. Phòng khách quá rộng có thể chia bằng rèm, kệ hoặc vách nhẹ để vùng ngồi thường xuyên được làm mát riêng, đỡ tốn điện mà vẫn giữ được không gian khi có giỗ, có khách.
Rộng ở đâu thì có lợi: sân, giếng trời và khoảng đệm
Không phải mọi khoảng rộng đều như nhau. Quan niệm truyền thống rất chuộng sân trước, vườn sau, khoảng trống để “tụ khí”; nhà ba gian xưa luôn có hiên và sân gạch. Về công năng, những khoảng ấy chính là thứ giúp nhà mát, sáng và thoáng: sân cho gió vào, hiên che nắng mưa cho cửa, giếng trời đưa ánh sáng xuống giữa nhà ống.
Vì vậy khi tiền và đất có hạn, đáng ưu tiên dành diện tích cho khoảng trống có ích hơn là thêm một phòng ngủ ít dùng. Một nhà ống bốn tầng có giếng trời và khoảng lùi trước sau thường dễ sống hơn một nhà năm tầng xây kín đất. Một nhà nông thôn ba gian có hiên rộng thường mát hơn một biệt thự ba tầng xây sát mép đất.
Những khoảng ấy cũng là khoảng “có người” tự nhiên: trẻ con chơi ở sân, người già ngồi ở hiên, quần áo phơi ở sân thượng có mái. Nhà có hơi người theo đúng nghĩa mà ông bà ta muốn nói.
Những điều nên nói rõ với kiến trúc sư từ đầu
Phần lớn ngôi nhà quá to bắt đầu từ một bản nhiệm vụ thiết kế mơ hồ, kiểu “làm cho đẹp, cho rộng”. Nói rõ những điều dưới đây giúp kiến trúc sư thiết kế đúng cỡ nhà của bạn:
- Số người ở thường xuyên và tuổi của từng người, kể cả kế hoạch ông bà về ở cùng.
- Một ngày bình thường của gia đình: ai dậy sớm, ai về muộn, nấu ăn mấy bữa ở nhà, ăn ở đâu.
- Số lần tiếp khách đông người trong năm và quy mô — để biết có cần phòng khách lớn hay chỉ cần không gian linh hoạt.
- Ngân sách xây và cả ngân sách vận hành hằng tháng bạn chấp nhận được.
- Những quan niệm gia đình muốn giữ: chỗ đặt bàn thờ, hướng cửa, tránh cầu thang đối cửa — nói từ đầu để không phải sửa bản vẽ nhiều lần.
- Ai sẽ dọn dẹp, bảo trì ngôi nhà trong mười năm tới.
Câu cuối nghe lạ nhưng lại là câu quyết định cỡ nhà thực tế nhất. Một ngôi nhà chỉ đẹp khi có người giữ cho nó đẹp.
Mặt tiền hoành tráng: nắng, gió và hàng xóm
Nhiều ngôi nhà “hoành tráng” không phải vì diện tích mà vì mặt tiền: cột lớn, mái vòm, kính khổ lớn, ban công vươn rộng. Quan niệm truyền thống dặn nhà không nên lấn át xung quanh, cổng không nên quá to so với nhà. Về công năng, mặt tiền nhiều kính hướng Tây ở Việt Nam là một bức tường nóng; ban công vươn xa ở vùng ven biển miền Trung chịu gió bão mạnh hơn.
Chi tiết trang trí nặng như phào chỉ, tượng, đầu cột cũng là thứ cần bảo trì: thấm nước, rêu mốc, bong rơi theo thời gian. Ở phố, một mảng trang trí rơi xuống vỉa hè là chuyện an toàn của người đi đường. Cân nhắc trang trí ở mức nhà mình chăm được, và hỏi kiến trúc sư về giải pháp che nắng như lam, ô văng sâu, cây xanh trước khi chọn mặt kính lớn.
Cuối cùng, ngôi nhà đẹp nhất trong mắt người xưa là nhà ấm cúng, có người ra vào, có tiếng cười, mái không dột, sân không đọng nước. Kích thước chỉ là phương tiện cho điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở nông thôn đất rộng thì nên làm nhà mấy tầng?
Đất rộng cho phép trải nhà theo chiều ngang, ít tầng, có sân và vườn. Cách này thuận cho người già, mát hơn nhờ thông gió tốt. Số tầng nên dựa vào nhu cầu phòng thực tế và quy hoạch địa phương, không dựa vào việc nhà xung quanh cao bao nhiêu.
Làm nhà to để sau này con cháu về ở có hợp lý không?
Nếu kế hoạch con cháu về ở đã rõ thì hợp lý. Nếu chỉ là hy vọng, cân nhắc làm nhà vừa đủ hiện tại, chừa sẵn móng, cột để sau này xây thêm tầng hoặc thêm khối nhà khi thật sự cần. Cách này ít tốn kém và linh hoạt hơn.
Nhà to có phòng trống lâu ngày thì có cần làm lễ gì không?
Không có tập quán bắt buộc. Việc hữu ích là mở cửa, lau dọn, bật đèn định kỳ để phòng không ẩm mốc và phát hiện sớm hỏng hóc. Nhiều gia đình đặt một vài đồ dùng sinh hoạt để phòng có hơi người khi có khách.
Có nên xây phòng khách thông tầng cho rộng rãi không?
Phòng khách thông tầng thoáng và đẹp, nhưng tốn điều hoà, khó vệ sinh kính và đèn trên cao, tiếng ồn vang lên tầng trên. Nếu muốn làm, hỏi kiến trúc sư về thông gió tự nhiên và cách tiếp cận để bảo trì đèn, kính sau này.
Nhà nhỏ có bị coi là kém phong thuỷ không?
Không. Quan niệm truyền thống coi trọng sự cân đối giữa nhà và người ở, không đề cao nhà to. Nhà nhỏ gọn gàng, đủ sáng, đủ gió, mỗi phòng có người dùng thường được xem là ấm cúng và dễ sống.