Trong những tháng đầu, chỗ tốt nhất cho trẻ sơ sinh ngủ là một chiếc cũi hoặc nôi riêng đặt trong phòng của cha mẹ, sát tường trong, xa cửa sổ, xa dây rèm và ổ điện, không nằm ngay dưới luồng gió điều hoà hay quạt. Bé nằm ngửa trên mặt nệm chắc, phẳng, trong cũi không có gối, chăn rời hay thú bông. Đây là các nguyên tắc ngủ an toàn mà nhiều hiệp hội nhi khoa trên thế giới khuyến nghị, trong đó Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khuyên cho trẻ ngủ cùng phòng nhưng riêng chỗ ngủ, lý tưởng là trong khoảng sáu tháng đầu.
Tập quán Việt Nam về phòng của mẹ và bé rất phong phú: kiêng gió, kiêng người lạ, đặt vật “giữ vía” ở đầu nôi, nằm lửa sưởi ấm. Có những tập quán vẫn nên giữ vì hợp với sức khoẻ, có những tập quán cần bỏ hẳn vì nguy hiểm thật. Bài này tách rõ hai nhóm đó, và đi qua cách sắp lại phòng ngủ cha mẹ khi có thêm thành viên nhỏ.
Bài không thay lời khuyên của bác sĩ nhi. Trẻ sinh non, trẻ có bệnh lý hay trẻ đang được theo dõi đặc biệt cần làm theo hướng dẫn riêng của cơ sở y tế.
Cùng phòng, riêng chỗ ngủ: vì sao được khuyến nghị
Ở nhiều gia đình Việt Nam, mẹ và bé nằm chung giường là chuyện tự nhiên, tiện cho bú đêm. Các khuyến nghị nhi khoa hiện nay tách hai ý: cho bé ngủ gần cha mẹ để dễ chăm và cho bú, nhưng trên một mặt ngủ riêng. Lý do là giường người lớn có nệm mềm, gối, chăn dày, khe giữa giường và tường, và người lớn ngủ say có thể vô tình đè hoặc kéo chăn phủ lên mặt bé.
Một chiếc cũi hoặc nôi kê sát cạnh giường cha mẹ cho phép mẹ với tay tới bé, đỡ bé lên bú rồi đặt lại, mà bé vẫn có mặt ngủ riêng an toàn. Loại cũi có một cạnh hạ được để ghép sát giường lớn cũng phổ biến; khi dùng, cần ghép chặt để không tạo khe hở giữa hai mặt nệm.
Nếu gia đình vẫn chọn cho bé nằm cùng giường, nên trao đổi với bác sĩ nhi để biết cách làm an toàn hơn trong điều kiện nhà mình, và tuyệt đối không nằm chung khi người lớn đã uống rượu, dùng thuốc gây ngủ hoặc quá mệt. Đây là những trường hợp được các khuyến nghị nhắc nhiều nhất.
Đặt cũi ở đâu trong phòng
Sát tường trong, không sát cửa sổ. Tường trong ít chịu nắng, ít gió lùa hơn tường ngoài. Cửa sổ là chỗ nhiệt độ thay đổi nhanh nhất trong phòng, và có dây rèm, dây mành mà bé lớn hơn có thể với tới.
Ngoài trục gió điều hoà và quạt. Bé không tự đổi tư thế hay kéo chăn khi lạnh. Đặt cũi ra khỏi vùng gió thổi thẳng, kiểm tra bằng cách đặt tay vào vị trí đầu bé khi máy đang chạy.
Xa ổ điện, dây điện, đèn sưởi. Không đặt ổ nối dài, máy hâm sữa, máy tiệt trùng bình sát cũi. Những thiết bị này nên ở một bàn riêng có mặt cứng.
Không đặt dưới kệ, tranh, đèn treo. Lời kiêng “không có vật đè trên đầu” với trẻ sơ sinh không còn là chuyện kiêng mà là an toàn thuần tuý.
Trong tầm nhìn từ giường cha mẹ. Mẹ nằm trên giường nhìn thấy bé mà không cần ngồi dậy giúp chăm đêm nhẹ nhàng hơn, và giảm số lần bật đèn lớn.
Không chắn lối đi ra cửa. Ban đêm người lớn đi lại nhiều lần để pha sữa, thay tã. Cũi đặt chắn lối dễ bị va, và trong tình huống khẩn cấp phải ra khỏi phòng nhanh thì càng phiền.
Bên trong cũi: càng ít đồ càng an toàn
Phần lớn tai nạn khi ngủ của trẻ nhỏ liên quan tới đồ vật trong chỗ ngủ chứ không phải vị trí chiếc cũi. Các khuyến nghị ngủ an toàn thống nhất ở những điểm sau.
- Đặt bé nằm ngửa khi ngủ, cả giấc ngày lẫn giấc đêm.
- Nệm cũi chắc, phẳng, vừa khít lòng cũi, không có khe hở giữa nệm và thành cũi.
- Không đặt gối, chăn rời, thú bông, đệm chặn hai bên, quây đệm mềm quanh thành cũi.
- Giữ ấm bằng quần áo hoặc túi ngủ phù hợp với nhiệt độ phòng thay vì chăn dày.
- Thanh cũi đủ khít để đầu bé không lọt qua; cũi cũ, cũi đi mượn cần kiểm tra ốc vít, sơn bong, thanh gãy.
- Không treo đồ chơi có dây dài, không buộc dây vào cổ hay cổ tay bé, kể cả dây đeo vật “giữ vía”.
- Không để bé ngủ lâu trên ghế rung, ghế ô tô đặt trong nhà hay trên sofa.
Những điều này có thể khiến chiếc cũi trông trống trải so với hình ảnh trang trí thường thấy. Phần trang trí nên dành cho tường xung quanh, ở vị trí bé không với tới.
Kiêng cữ dân gian: nên giữ, nên điều chỉnh, nên bỏ
Bảng dưới gom những tập quán hay gặp trong phòng của mẹ và bé ở Việt Nam, đặt cạnh lý do thực tế. Mục đích không phải chê tập quán mà để giữ lại phần có ích và bỏ phần có thể gây hại.
| Tập quán | Lý do thực tế | Nên làm |
|---|---|---|
| Hạn chế người lạ vào phòng mẹ và bé | Giảm nguy cơ lây bệnh cho trẻ sơ sinh có sức đề kháng còn non | Giữ; người vào phòng rửa tay, người đang ốm không bế bé |
| Kiêng gió, đóng cửa phòng | Tránh gió lùa lạnh là đúng; đóng kín hoàn toàn nhiều ngày thì phòng bí, ẩm | Điều chỉnh: tránh gió thổi thẳng, vẫn mở cửa thông gió khi bé không nằm ở luồng gió |
| Nằm than, sưởi than, đốt bếp trong phòng kín | Than cháy trong phòng kín sinh khí CO không màu không mùi, gây ngộ độc có thể tử vong | Bỏ hẳn; sưởi bằng thiết bị điện an toàn, đặt xa cũi |
| Để dao, kéo dưới gối hoặc đầu nôi | Vật sắc nhọn trong chỗ ngủ của trẻ và người mẹ mệt mỏi | Bỏ; nếu muốn giữ tập quán thì đặt ở ngăn kéo xa giường |
| Buộc chỉ đỏ, treo túi bùa, tỏi ở nôi | Vật nhỏ có nguy cơ hóc, dây có nguy cơ quấn cổ | Bỏ khỏi trong cũi; nếu gia đình muốn, treo ở tường ngoài tầm với |
| Kiêng bật đèn sáng ban đêm | Đèn sáng làm bé và mẹ tỉnh hẳn, khó ngủ lại | Giữ; dùng đèn ngủ thấp, ánh ấm |
| Xông hơi, đốt thảo dược trong phòng | Khói trong phòng kín kích ứng đường thở của trẻ | Không xông trong phòng có bé; muốn xông thì làm ở chỗ thoáng, không có trẻ |
Với những tập quán nằm ở cột “bỏ”, nhiều gia đình gặp khó vì ông bà mong giữ. Một cách thưa chuyện nhẹ nhàng là giữ ý nghĩa tập quán nhưng đổi chỗ làm: vật “giữ vía” vẫn có trong phòng, chỉ là không nằm trong cũi.
Nhiệt độ, ánh sáng và tiếng ồn trong phòng có bé
Phòng cho trẻ sơ sinh nên mát vừa, không nóng bí và không lạnh buốt. Cách kiểm tra đơn giản là sờ gáy hoặc lưng bé: ấm và khô là ổn, đổ mồ hôi là nóng quá, mát lạnh là cần mặc thêm. Tay chân bé thường mát hơn thân nên không dùng để đánh giá. Mùa hè dùng điều hoà ở nhiệt độ vừa phải, gió không thổi thẳng; mùa đông miền Bắc mặc thêm cho bé thay vì sưởi phòng thật nóng.
Ánh sáng ban ngày giúp bé dần phân biệt ngày và đêm. Ban ngày để phòng sáng tự nhiên, sinh hoạt bình thường; ban đêm giữ phòng tối, chỉ dùng đèn ngủ thấp khi cho bú, thay tã. Rèm cản sáng giúp các giấc ngủ ngày của bé và giấc ngủ bù của mẹ.
Trẻ sơ sinh không cần phòng im lặng tuyệt đối. Tiếng sinh hoạt nhẹ của gia đình ban ngày là bình thường. Ban đêm thì nên giảm tiếng tivi, tiếng nói chuyện lớn ở phòng bên, và để ý tiếng ồn từ đường phố nếu phòng ở mặt tiền nhà ống. Máy tạo tiếng ồn trắng, nếu dùng, đặt cách xa cũi và để âm lượng nhỏ.
Mùa lạnh miền Bắc: giữ ấm phòng bé mà không dùng lửa
Những đợt rét đậm ở miền Bắc và vùng núi là lúc nhiều gia đình muốn sưởi phòng cho mẹ và bé. Tập quán nằm than, đặt chậu than hồng dưới gầm giường từng rất phổ biến, và đến nay vẫn còn ở một số nơi. Than cháy trong phòng đóng kín sinh ra khí CO, loại khí không màu, không mùi, làm người ngủ lịm dần mà không tỉnh dậy được. Trẻ sơ sinh và người mẹ mới sinh là những người dễ bị ảnh hưởng nhất. Đây là tập quán cần bỏ hẳn, không có cách làm nào “an toàn hơn” trong phòng kín.
Cách giữ ấm thay thế là mặc cho bé nhiều lớp mỏng, đội mũ mỏng, đi tất, dùng túi ngủ cho trẻ thay cho chăn rời. Nếu cần sưởi, dùng thiết bị sưởi điện có rơ le ngắt khi quá nhiệt, đặt xa cũi và xa rèm, không sấy thẳng vào bé, không để chạy liên tục suốt đêm khi không có người lớn thức. Đèn sưởi nhà tắm chỉ dùng trong lúc tắm, không mang vào phòng ngủ.
Điều hoà hai chiều ở chế độ sưởi là lựa chọn an toàn hơn về cháy nổ, nhưng làm phòng khô. Để nhiệt độ vừa ấm, không nóng, và theo dõi bé có đổ mồ hôi không. Bịt khe cửa, kéo rèm dày vào buổi tối giúp giữ nhiệt tốt hơn nhiều so với sưởi mạnh trong một phòng hở.
Sắp lại phòng cha mẹ khi có thêm bé
Phòng ngủ cha mẹ ở căn hộ thường chỉ vừa đủ giường đôi và tủ áo. Khi thêm cũi, bàn thay tã, chỗ để sữa và đồ dùng, phòng chật đi rõ. Thứ tự ưu tiên hợp lý là: chỗ cho cũi trước, lối đi từ giường tới cũi và ra cửa thứ hai, chỗ thay tã có mặt cứng thứ ba. Những đồ khác như kệ trang trí, bàn trang điểm có thể tạm chuyển ra ngoài trong một năm đầu.
Bàn thay tã nên ở độ cao vừa thắt lưng người lớn, có gờ chắn, đặt sát tường, đồ dùng để trong tầm tay để không phải quay đi khi bé đang nằm trên bàn. Không đặt bàn thay tã dưới cửa sổ hay cạnh ổ điện có máy hâm sữa.
Với nhà ống nhiều tầng, cân nhắc để mẹ và bé ở phòng thấp hơn trong những tháng đầu để mẹ đỡ lên xuống cầu thang khi còn mệt. Nhiều gia đình cũng lắp thêm cửa chặn cầu thang từ sớm, trước khi bé biết bò.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho bé ngủ võng không?
Võng là thói quen quen thuộc ở nhiều vùng, nhưng tư thế nằm cong trong võng và vải võng sát mặt không phù hợp với nguyên tắc ngủ an toàn cho trẻ sơ sinh. Nếu dùng võng ru, nên đặt bé vào cũi khi bé đã ngủ và luôn có người lớn bên cạnh.
Đặt cũi đối diện cửa phòng có sao không?
Theo quan niệm, nhiều nhà ngại đặt chỗ ngủ đối thẳng cửa. Thực tế, cũi đối cửa dễ chịu gió và ánh đèn hành lang khi có người ra vào. Nếu phòng chỉ có chỗ đó, giữ cửa khép khi bé ngủ và kéo rèm sau cửa.
Phòng mới sơn có cho bé vào ở được ngay không?
Nên sơn xong ít nhất vài tuần trước khi bé về, chọn sơn ít mùi, và mở cửa thông gió liên tục. Nếu phòng còn mùi sơn hoặc mùi đồ gỗ mới, cho bé ở phòng khác tạm thời.
Có cần máy lọc không khí trong phòng bé không?
Không bắt buộc. Máy lọc có ích khi nhà gần đường nhiều bụi hoặc trong những đợt ô nhiễm không khí. Nếu dùng, đặt máy xa cũi, không thổi thẳng vào bé, và vệ sinh lõi lọc theo hướng dẫn.
Khi nào chuyển bé từ cũi sang giường?
Thường khi bé đủ lớn để trèo qua thành cũi hoặc khoảng hai đến ba tuổi, tuỳ từng bé. Lúc đó chuyển sang giường thấp có thanh chắn, và rà lại an toàn phòng như với phòng trẻ lớn hơn.