Nhà có người vừa mất không có gì phải sợ hãi; việc cần làm là dọn dẹp, giặt giũ, thông gió căn phòng, giữ lại kỷ vật, cho tặng hoặc bỏ những đồ không dùng, đặt bàn thờ người mới mất ở chỗ an toàn, và chỉ hoãn những việc sửa nhà mang tính mừng vui nếu gia đình giữ tục. Sửa chữa liên quan đến an toàn thì không nên chờ.
Mỗi gia đình, mỗi vùng có nếp riêng về tang lễ, và bài này không bàn về nghi thức tang. Phần dưới chỉ trả lời những câu hỏi rất đời thường mà nhiều người ngại hỏi: chiếc giường ấy có nên dùng tiếp không, quần áo xử lý sao, căn phòng có nên để trống, có nên sửa hay bán nhà trong năm có tang.
Phòng và giường của người mất
Tập quán nhiều nơi thay chiếu, chăn gối của người mất, có nhà đổi luôn giường hoặc kê lại giường theo hướng khác. Người xưa làm vậy một phần vì thương nhớ — nhìn chiếc giường quen là nhớ người — một phần vì vệ sinh: người ốm lâu ngày nằm một chỗ, đệm chiếu thấm mồ hôi, thuốc men.
Về thực tế, câu hỏi nên hỏi là chiếc giường và nệm còn dùng được không. Khung giường gỗ chắc chắn thì lau rửa bằng nước xà phòng, phơi nắng, dùng tiếp hoàn toàn được. Nệm, gối đã dùng nhiều năm, có vết ố thì nên thay. Nếu người mất bị bệnh truyền nhiễm, hãy hỏi nhân viên y tế cách xử lý đồ dùng và vệ sinh phòng cho đúng, đừng tự đoán.
Căn phòng nên được mở cửa sổ, thông gió vài ngày, lau sàn, giặt rèm. Nhiều gia đình để trống phòng một thời gian rồi mới chuyển người khác vào. Không có quy định nào về thời gian ấy; khi người trong nhà thấy lòng đã yên thì dùng lại phòng. Có người chọn dùng làm phòng thờ, có người chuyển thành phòng đọc sách, phòng của cháu. Căn phòng có người ở, có ánh sáng và hơi ấm thường giúp gia đình vơi buồn hơn là một căn phòng đóng kín.
Quần áo, đồ dùng, giấy tờ: phân loại thế nào
Kỷ vật giữ lại. Một vài món gắn với kỷ niệm — chiếc áo hay mặc, cặp kính, quyển sổ, đồng hồ. Mỗi người con, người cháu có thể chọn một món. Cất trong hộp khô, có túi hút ẩm.
Đồ còn tốt cho tặng. Quần áo, chăn màn còn tốt có thể giặt sạch, gửi cho người cần, cho các nhóm thiện nguyện. Nhiều gia đình thấy đây là cách tưởng nhớ có ý nghĩa.
Đồ hỏng, đồ cá nhân bỏ đi. Đồ lót, bàn chải, đồ đã cũ nát thì gói lại bỏ theo đường rác thông thường. Tập quán có nơi đốt quần áo người mất; nếu gia đình muốn làm thì chỉ làm ngoài trời, ở bãi trống, có người trông và nước dập, tuyệt đối không đốt trong nhà hay ở sân hẹp sát nhà bên.
Thuốc men còn lại. Không giữ lại để người khác dùng. Hỏi nhà thuốc hoặc trạm y tế về cách bỏ thuốc an toàn, nhất là thuốc giảm đau mạnh.
Giấy tờ. Sổ tiết kiệm, giấy tờ đất, hợp đồng bảo hiểm, thẻ ngân hàng, mật khẩu điện thoại cần gom lại một chỗ cho người lo thủ tục thừa kế. Đừng vứt hay đốt giấy tờ khi chưa đọc kỹ.
Bàn thờ người mới mất: đặt ở đâu cho an toàn
Sau tang lễ, nhiều gia đình lập một bàn thờ riêng cho người mới mất, thường gọi là bàn thờ vong, đặt cạnh hoặc thấp hơn bàn thờ gia tiên, giữ đến khi làm lễ hợp thờ theo nếp nhà — có nơi sau trăm ngày, có nơi sau giỗ đầu hoặc giỗ hết. Chi tiết nghi lễ mỗi nhà một khác, bài này không bàn.
Điều chung cho mọi nhà là an toàn lửa. Thời gian đầu, hương thường được thắp liên tục, có nhà để đèn dầu, nến cháy suốt đêm. Bàn thờ tạm hay được kê vội bằng bàn nhựa, bàn gấp, sát rèm, sát vòng hoa giấy, nơi có trẻ nhỏ chạy nhảy. Hãy dành ít phút sắp lại: mặt bàn phẳng chắc, phía trên và hai bên không có vải, giấy, hoa nhựa; dùng đèn thờ điện thay nến khi cả nhà đi ngủ; bát hương có cát hoặc tro đủ dày; nhắc người thắp hương dụi que diêm cẩn thận.
Vòng hoa, liễn phúng điếu sau tang lễ thường được mang về nhà rồi để dồn một góc. Đây là vật dễ cháy, lại tích bụi. Gia đình nên giữ lại những dải băng có tên người viếng nếu muốn làm kỷ niệm, phần còn lại xử lý theo đường rác, không chất trong nhà.
Dọn nhà sau đám tang
Đám tang ở nhà thường kéo theo nhiều thứ cần thu dọn: rạp, bàn ghế mượn, mâm bát, tro hương, hoa tàn. Một danh sách gọn để các con cháu chia việc:
- Trả đồ mượn của hàng xóm và đơn vị cho thuê sớm, kiểm đếm cùng người cho mượn để tránh thiếu hụt, mất lòng.
- Thu dọn tro hương, nến cháy dở ở mọi nơi trong nhà; đổ vào thùng kim loại, chờ nguội hẳn mới bỏ.
- Lau rửa sàn, tường chỗ đặt linh cữu và chỗ đông người qua lại; mở cửa thông gió cho hết mùi hương khói.
- Kiểm lại dây điện, ổ cắm tạm đã kéo cho rạp, đèn, loa — nhiều nhà để nguyên dây nối tạm hàng tháng.
- Xếp gọn sổ tang, phong bì phúng viếng, ghi chép những người đã đến để sau này cảm ơn.
- Để ý những người già trong nhà sau nhiều đêm thức trắng: cho họ nghỉ trước, việc dọn để người trẻ làm.
Không có lời kiêng nào về việc lau dọn nhà sau tang lễ. Ở một số nơi có tục kiêng quét nhà trong vài ngày đầu; nếu gia đình giữ tục thì vẫn có thể lau nhặt những thứ nguy hiểm như tro nóng, mảnh vỡ, dây điện vướng lối đi.
Khi gia đình không cùng ý về đồ của người mất
Một người con muốn giữ nguyên căn phòng như cũ, người khác muốn dọn ngay để mẹ đỡ buồn; người này muốn đốt quần áo theo tục, người kia muốn cho tặng. Những bất đồng như vậy rất hay gặp và thường đến từ cách mỗi người tiễn biệt khác nhau, không ai sai.
Một cách nhiều gia đình thấy dễ chịu là chia thời gian: giữ nguyên căn phòng đến một mốc cả nhà cùng chọn — sau lễ trăm ngày hoặc giỗ đầu — rồi cùng nhau dọn, mỗi người chọn kỷ vật trước. Làm cùng nhau, kể chuyện về từng món đồ, nhiều khi chính là một cách tưởng nhớ.
Với những thứ có giá trị như vàng bạc, đồng hồ, xe, giấy tờ nhà đất, nên để lại nguyên trạng và lập danh sách có người chứng kiến cho tới khi thủ tục thừa kế rõ ràng. Phần lớn rạn nứt trong gia đình sau tang lễ bắt đầu từ những món đồ bị dọn đi vội vàng.
Có tang thì có nên sửa nhà, chuyển nhà, mua bán nhà
Tập quán nhiều nơi kiêng làm việc lớn mang tính mừng vui trong thời gian tang, thường là năm đầu hoặc tới khi đoạn tang. Nhưng không phải việc nhà cửa nào cũng là việc mừng. Bảng dưới phân loại theo cách nhiều gia đình đang làm:
| Việc | Cách nhiều gia đình làm | Lưu ý thực tế |
|---|---|---|
| Sửa chữa an toàn: mái dột, điện chập, trần bong, cầu thang hỏng | Làm ngay, không chờ | Người ở lại, nhất là người già, cần một ngôi nhà an toàn |
| Dọn dẹp, sơn lại phòng người mất | Làm sau tang lễ, khi gia đình sẵn sàng | Thông gió, xử lý ẩm mốc nếu phòng đóng lâu |
| Xây mới, sửa lớn, nâng tầng | Nhiều nhà hoãn qua giỗ đầu; có nhà vẫn làm nếu đã khởi công | Công trình đang dở thì làm tiếp cho khỏi hỏng phần đã xây |
| Chuyển nhà, bán nhà | Tuỳ hoàn cảnh; nhiều nhà vẫn chuyển nếu cần | Thủ tục thừa kế phải xong trước khi bán nhà đứng tên người mất |
| Tân gia, tiệc mừng nhà mới | Thường hoãn hoặc làm rất gọn | Có thể làm lễ nhập trạch đơn giản, bỏ tiệc |
Điểm mấu chốt: lời kiêng hướng đến việc mừng vui, không hướng đến việc sửa chữa cần thiết. Không ai muốn người mẹ góa phải ở trong căn nhà dột chỉ vì chờ qua giỗ đầu.
Mua nhà mà biết chủ cũ có người mất trong nhà
Ở chiều ngược lại, người đi mua nhà hay hỏi: căn nhà có người từng mất trong đó có nên mua không. Ở Việt Nam, người già mất tại nhà là chuyện bình thường và được coi là trọn vẹn — nhiều cụ mong được mất ở nhà mình. Nếu chỉ có vậy thì không có gì phải băn khoăn về căn nhà.
Điều đáng hỏi là nguyên nhân có liên quan tới căn nhà không: hoả hoạn, chập điện, ngộ độc khí từ bình nóng lạnh gas hoặc bếp than, ngã cầu thang quá dốc. Nếu có, đó là thông tin quý — nó cho bạn biết hạng mục nào cần sửa trước khi dọn vào. Người bán có thể ngại kể; hàng xóm và tổ dân phố thường biết.
Nếu sau khi tìm hiểu bạn vẫn thấy không thoải mái thì đó là cảm giác đáng tôn trọng. Một căn nhà sẽ gắn với bạn nhiều năm, và chọn căn khác không có gì sai. Chỉ nên tránh để người khác lợi dụng nỗi lo ấy để bán cho bạn những dịch vụ “làm sạch” tốn kém.
Người ở lại cũng cần được chăm sóc
Sau tang lễ, ngôi nhà thay đổi nhiều nhất với người ở lại hằng ngày: người vợ, người chồng, đứa cháu từng ngủ cùng ông bà. Có người không dám vào căn phòng cũ, có người lại chỉ muốn ở trong đó. Đừng ép ai phải dọn dẹp nhanh hay giữ nguyên mọi thứ; để mỗi người có nhịp riêng.
Người già sống một mình sau khi mất bạn đời cần được để ý đến những thay đổi trong nhà: đèn ngủ ở lối đi vào nhà vệ sinh, tay vịn cầu thang, điện thoại để ở chỗ dễ lấy. Nhiều tai nạn ngã xảy ra trong những tháng đầu khi người ở lại mất ngủ, ăn uống thất thường.
Buồn bã, mất ngủ trong thời gian đầu là phản ứng tự nhiên, và mỗi người buồn theo một cách. Nếu kéo dài nhiều tuần, kèm bỏ ăn, không muốn ra khỏi nhà, hãy đưa người thân đi khám bác sĩ. Đây không phải chuyện của quan niệm về ngôi nhà, mà là chuyện sức khoẻ cần được chăm đúng cách.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đổi hướng giường hoặc kê lại phòng sau khi có người mất không?
Nhiều gia đình kê lại phòng để đỡ gợi nhớ và để căn phòng có diện mạo mới. Việc này không bắt buộc. Nếu kê lại, nhân tiện đặt giường tựa tường chắc, có lối đi thoáng, đèn ngủ dễ bật cho người dùng phòng sau.
Ảnh của người mất treo ở phòng khách được không?
Ảnh thờ thường đặt trên bàn thờ. Ngoài ra, nhiều gia đình vẫn treo ảnh chụp lúc người mất còn khoẻ ở phòng khách hay phòng sinh hoạt chung như một kỷ niệm. Đây là lựa chọn của gia đình, không có điều gì phải kiêng.
Có tang thì Tết năm đó có dọn nhà, trang trí không?
Nhiều nơi kiêng treo đồ trang trí đỏ rực, đốt pháo, tổ chức tiệc lớn trong năm có tang. Còn việc dọn dẹp, lau rửa nhà cửa đón năm mới thì vẫn làm bình thường. Nhà cửa sạch sẽ là điều nên làm dù năm đó có tang hay không.
Đồ thờ trong tang lễ như bát hương tạm, ảnh in tạm xử lý sao?
Khi bàn thờ chính thức đã lập, bát hương tạm và đồ thờ tạm thường được gia đình hoá, gửi chùa hoặc xử lý theo hướng dẫn của người lo việc tang. Nếu đốt, làm ngoài trời ở chỗ an toàn, có người trông.
Người mất ở bệnh viện thì có cần làm gì với căn phòng ở nhà không?
Không có việc bắt buộc. Gia đình vẫn có thể dọn dẹp, giặt giũ, thông gió căn phòng và xử lý đồ đạc như với trường hợp mất tại nhà. Nhịp làm tuỳ vào lúc mọi người trong nhà thấy sẵn sàng.