Bể cá cảnh trong nhà nên đặt ở phòng khách hoặc khu sinh hoạt chung, trên kệ chắc chắn đủ tải, tránh nắng chiếu thẳng, tránh sát bếp nấu, không đặt dưới bàn thờ và không đặt trong phòng ngủ. Cỡ bể nên vừa với phòng và với thời gian chăm của gia đình; điện cho bể phải đi qua ổ cắm có thiết bị chống giật.
Quan niệm truyền thống xếp bể cá vào hành Thuỷ, coi nước sạch, cá khoẻ là hình ảnh của sự lưu thông, nên có nhiều lời dặn về chỗ đặt. Phần lớn những lời dặn đó trùng với lời khuyên của người nuôi cá lâu năm, vì nước đọng, rêu bám, cá chết chẳng ai muốn nhìn mỗi ngày. Bài này đi qua vị trí, kích thước, tải trọng, an toàn điện và cách chăm, theo hai cách nhìn đặt cạnh nhau.
Quan niệm và thực tế về chỗ đặt bể cá
Bảng sau đặt những lời dặn quen thuộc cạnh lý do thực tế, để gia chủ biết lời dặn nào nên giữ chặt, lời dặn nào có thể linh hoạt.
| Vị trí | Quan niệm truyền thống | Thực tế sinh hoạt | Nên làm |
|---|---|---|---|
| Phòng khách, khu sinh hoạt chung | Chỗ hợp nhất, nước ở nơi "động" của nhà | Có người qua lại, dễ nhận ra bể có vấn đề | Ưu tiên, đặt sát tường chắc |
| Dưới bàn thờ | Kiêng, coi là bất kính | Hơi ẩm, tiếng máy bơm ngay dưới nơi thờ; khó vệ sinh | Tránh |
| Phòng ngủ | Kiêng vì nước động ở nơi cần tĩnh | Tiếng sục khí, đèn bể, độ ẩm tăng | Tránh, hoặc chỉ bể rất nhỏ không sục |
| Sát bếp nấu | Thuỷ và Hoả xung nhau | Nhiệt và dầu mỡ làm nước nóng, bẩn | Đặt cách xa khu nấu |
| Cạnh cửa sổ nắng | Không có lời dặn riêng | Nắng làm rêu tảo bùng phát, nước nóng lên | Lùi khỏi nắng trực tiếp |
Những dòng có cả quan niệm lẫn thực tế cùng chỉ một hướng là những dòng nên giữ chặt nhất. Dòng cuối, về nắng, không xuất hiện trong lời dặn xưa, nhưng lại là nguyên nhân phổ biến nhất khiến bể cá xanh rêu sau vài tuần.
Chọn cỡ bể vừa với phòng và vừa với người chăm
Quan niệm truyền thống khuyên bể cá không nên quá to so với phòng, vì "nước nhiều quá lấn át". Ở góc thực tế, bể quá to trong phòng khách nhỏ vừa chiếm chỗ vừa nặng, còn bể quá nhỏ lại khó giữ nước ổn định. Một gợi ý tham khảo: bể dài không vượt quá khoảng một phần ba chiều dài bức tường đặt nó, và chiều cao mặt nước ngang hoặc thấp hơn tầm mắt người ngồi trên sofa.
Với người mới nuôi, bể cỡ vừa thường dễ chăm hơn bể rất nhỏ. Lượng nước nhiều hơn thì nhiệt độ và chất lượng nước thay đổi chậm hơn, một lần quên cho ăn hay quên thay nước ít gây chuyện hơn. Bể mini đặt bàn làm việc trông gọn, nhưng nước bẩn nhanh, cá dễ chết, và nhìn một bể đục mỗi ngày thì chẳng ai thấy dễ chịu.
Kích thước bể còn liên quan tới việc thay nước. Bể lớn đặt ở tầng ba nhà ống, xa vòi nước, mỗi tuần phải xách hàng chục lít lên xuống cầu thang sẽ nhanh chóng thành việc ngại làm. Nếu định nuôi bể lớn, nên chọn chỗ gần nguồn nước và chỗ xả, hoặc chuẩn bị ống xi phông đủ dài để hút nước thẳng ra nhà vệ sinh, ban công thoát nước.
Trước khi chọn cỡ, hãy hỏi thật: ai sẽ thay nước, bao lâu một lần, khi đi vắng ai chăm. Một bể vừa phải được chăm đều đặn luôn đẹp hơn một bể lớn bị bỏ bê. Đây cũng là tinh thần của lời dặn xưa: nước phải sạch, phải lưu thông, chứ không phải càng nhiều nước càng tốt.
Tải trọng: bể cá nặng hơn người ta tưởng
Mỗi lít nước nặng xấp xỉ một ký. Một bể chứa khoảng trăm lít nước, cộng kính, sỏi, đá trang trí, có thể nặng trên một trăm ký (ví dụ giả định để hình dung). Con số này dồn xuống bốn chân kệ hoặc một mặt kệ nhỏ.
Kệ chuyên dụng hoặc kệ đủ dày. Kệ tivi, tủ trang trí bằng ván dăm mỏng không thiết kế để chịu tải như vậy, lâu ngày võng giữa, kính bể chịu lực không đều và có thể nứt. Với bể từ cỡ vừa trở lên, nên dùng kệ làm riêng cho bể, mặt kệ phẳng, có lót tấm đệm mỏng dưới đáy bể.
Sàn gỗ, sàn tầng trên. Sàn bê tông thông thường của nhà ở chịu được bể cỡ gia đình, nhưng bể rất lớn đặt trên sàn gỗ, gác lửng, ban công đua ra nên hỏi kỹ sư hoặc thợ có kinh nghiệm trước. Chung cư cần xem quy định của toà nhà về đồ nặng và việc thay nước.
Đặt sát tường chịu lực, mặt kệ cân bằng. Dùng thước thuỷ kiểm tra mặt kệ trước khi đổ nước. Bể lệch vài li đã đủ làm mặt nước nghiêng thấy rõ và kính chịu lực lệch.
An toàn điện: phần không được bỏ qua
Nước và điện ở cạnh nhau suốt ngày đêm, nên đây là phần quan trọng nhất của bài. Các bước sau gia chủ tự làm được, hoặc nhờ thợ điện kiểm tra một lần:
- Cắm thiết bị của bể vào mạch có aptomat chống dòng rò (chống giật); nếu nhà chưa có, đây là khoản đáng lắp nhất.
- Đặt ổ cắm cao hơn mặt nước bể, không đặt ổ điện trên sàn ngay dưới bể.
- Tạo vòng dây võng xuống thấp hơn ổ cắm trước khi cắm, để nước theo dây chảy xuống sẽ nhỏ giọt ở điểm thấp chứ không chảy vào ổ.
- Rút điện toàn bộ thiết bị trước khi cho tay vào bể để thay nước, vệ sinh.
- Không dùng ổ cắm kéo dài loại rẻ đặt dưới kệ ẩm; nếu cần, dùng loại có nắp che và đặt lên cao.
- Định kỳ kiểm tra dây sưởi, dây đèn xem có nứt vỏ, ố vàng ở đầu cắm không; có dấu hiệu là thay ngay.
Những bước trên không liên quan gì tới quan niệm, nhưng là thứ quyết định bể cá có an toàn cho cả nhà hay không. Một bể cá đặt đúng hướng mà điện rò thì chẳng còn ý nghĩa gì.
Trẻ nhỏ, thú cưng và bể cá
Trẻ chập chững thích vỗ vào kính, trèo lên kệ, thò tay vào nước. Bể nên có nắp đậy kín, kệ không có bậc để trẻ dẫm lên trèo, và nếu kệ cao, nên neo kệ vào tường như neo tủ quần áo. Hoá chất xử lý nước, thức ăn cá cần cất ở chỗ trẻ không với tới.
Mèo hay ngồi trên nắp bể, thò chân vớt cá. Nắp chắc chắn, có khoá hoặc đủ nặng, vừa bảo vệ cá vừa tránh mèo rơi vào nước. Chó lớn chạy nhảy trong phòng có thể va vào kệ, nên đặt bể ở góc ít chỗ chạy.
Quan niệm truyền thống nói bể cá phải "yên", không bị khuấy động liên tục. Đặt trong nhà có trẻ và thú, lời dặn này thành ra lời khuyên an toàn rất cụ thể: bể đặt ở chỗ người lớn trông thấy, không phải chỗ trẻ chơi một mình, và mọi phần điện đều nằm ngoài tầm tay trẻ.
Đèn bể, tiếng máy và giờ giấc trong nhà
Đèn bể cá bật quá lâu là nguyên nhân thứ hai, sau nắng trực tiếp, khiến rêu tảo mọc kín kính. Với bể có cây thuỷ sinh, đèn thường bật một khoảng cố định mỗi ngày, ví dụ giả định tám đến mười tiếng; bể chỉ nuôi cá thì ít hơn cũng được. Một ổ cắm hẹn giờ rẻ tiền giúp đèn bật tắt đều đặn, cá cũng quen nhịp ngày đêm, không bị chói khi cả nhà tắt đèn đi ngủ.
Tiếng máy sục khí, tiếng nước chảy từ lọc thác là điều nhiều người chỉ để ý sau khi đã lắp bể. Ban ngày nghe như tiếng suối nhỏ, ban đêm trong căn hộ yên tĩnh lại khá rõ. Chọn máy lọc chạy êm, kê đệm cao su dưới máy sục, chỉnh mực nước để dòng chảy không đập mạnh xuống mặt nước sẽ giảm đáng kể tiếng ồn.
Quan niệm truyền thống tránh đặt bể cá ở phòng ngủ một phần vì "nước động" ở nơi cần tĩnh. Hiểu theo cách này, chính tiếng máy và ánh đèn là thứ làm phòng mất tĩnh. Bể đặt ở phòng khách gần phòng ngủ cũng nên tắt đèn bể trước giờ ngủ, giữ khoảng tối yên cho cả nhà.
Giữ nước trong và cá khoẻ
Bể cá đẹp hay xấu chủ yếu do cách chăm. Mấy nguyên tắc căn bản sau giúp bể ổn định mà không tốn nhiều công:
- Chạy bể không cá một thời gian trước khi thả để hệ vi sinh trong lọc kịp hình thành; thả cá ngay ngày đầu là lý do phổ biến nhất khiến cá chết hàng loạt.
- Thay một phần nước định kỳ, thường một phần nhỏ mỗi tuần, thay vì thay toàn bộ một lần làm cá sốc.
- Khử clo nước máy bằng cách để nước qua đêm hoặc dùng dung dịch khử, tuỳ hướng dẫn người bán cá tư vấn.
- Cho ăn ít, chỉ lượng cá ăn hết trong vài phút; thức ăn dư thối rữa làm nước đục, bốc mùi.
- Không thả quá nhiều cá so với cỡ bể; quan niệm chọn số cá lẻ hay số đẹp là tuỳ ý, nhưng mật độ mới là thứ quyết định nước trong.
- Vớt cá chết ngay, kiểm tra nguyên nhân, không để qua đêm.
Khi đi vắng vài ngày, cá trưởng thành thường chịu nhịn được; nhờ người cho ăn mà không dặn kỹ lại dễ cho ăn quá tay hơn là để cá nhịn.
Đi vắng dài ngày, chuyển nhà hoặc thôi nuôi
Gia đình đi xa một tuần trở lên nên chuẩn bị trước vài ngày: thay một phần nước, vệ sinh lọc nhẹ tay, kiểm tra sưởi và đèn hẹn giờ. Nếu nhờ người cho ăn, nên chia sẵn từng phần nhỏ vào hộp theo ngày, vì người không quen nuôi cá rất dễ đổ quá tay. Trước khi đi, ngắt các thiết bị không cần thiết, chỉ để lọc chạy, và chắc chắn ổ cắm của bể nằm trên mạch có chống giật.
Chuyển nhà là lúc bể dễ vỡ nhất. Cá chuyển sang túi hoặc thùng có nước bể cũ, giữ lại phần lớn vật liệu lọc trong nước để không mất vi sinh, rồi mới tháo nước và khiêng bể rỗng. Không bao giờ khiêng bể còn nước, kể cả nước ít, vì kính chịu lực lệch rất dễ nứt keo.
Khi gia đình không còn thời gian nuôi, cho lại cá và bể cho người thích là cách tốt hơn để bể xuống cấp dần trong phòng khách. Quan niệm truyền thống không ưa nước tù đọng; người nuôi cá cũng nói như vậy, vì bể bỏ bê là bể bốc mùi.
Câu hỏi thường gặp
Bể cá có nên đặt đối diện cửa chính không?
Quan niệm truyền thống thường coi vị trí nhìn thấy từ cửa vào, ở phòng khách, là chỗ hợp cho bể cá. Về thực tế, cần xem cửa có đón nắng gắt hay gió lùa mạnh không, và lối đi có đủ rộng khi bê đồ vào nhà. Nếu bể chắn lối hoặc nắng chiếu thẳng vào bể, nên lùi sang bên.
Cá chết trong bể có phải là điềm không may?
Cá chết là dấu hiệu nước có vấn đề hoặc cá bị bệnh, cá già, không phải điềm báo. Hãy vớt ngay, kiểm tra nhiệt độ, mùi nước, lượng thức ăn, thay một phần nước. Nếu cá chết liên tục, nên mang mẫu nước tới cửa hàng cá cảnh để đo, thay vì lo lắng theo hướng may rủi.
Bể cá có làm nhà ẩm, nồm hơn không?
Bể có nắp đậy thì lượng nước bốc hơi không đáng kể. Bể hở, đèn mạnh, sục khí nhiều sẽ làm độ ẩm quanh bể tăng, nhất là mùa nồm miền Bắc. Đậy nắp, giữ bể cách tường vài phân để thông hơi và lau tường sau bể định kỳ là đủ để tránh mốc.
Có nên đặt bể cá trong phòng làm việc tại nhà?
Được nếu phòng đủ rộng và người dùng không khó chịu với tiếng máy lọc. Nhiều người thấy nhìn cá bơi giúp mắt nghỉ sau giờ nhìn màn hình. Nên chọn máy lọc êm, đặt bể ngoài tầm tay khi đang làm việc để tránh làm đổ nước vào máy tính hay ổ điện trên bàn.
Bể cá cũ để không có nên giữ lại?
Bể không dùng nên rửa sạch, lau khô, cất đi hoặc cho lại người cần. Để bể cạn nước bám rêu khô, bụi bám kính giữa phòng vừa mất chỗ vừa trông bỏ bê, điều mà quan niệm truyền thống cũng không ưa. Bể cũ trước khi dùng lại cần kiểm tra keo silicon ở các góc.