Huyền quan là khoảng đệm ngay sau cửa chính, ngăn cách lối vào với phòng khách, thường được tạo bằng một vách lam, bình phong, kệ hoặc tủ giày đặt cách cửa khoảng một đến hai mét. Với nhà ống và căn hộ mà cửa chính mở thẳng vào phòng khách, huyền quan giúp người ngoài cửa không nhìn suốt vào nhà, gió từ cửa không lùa thẳng vào chỗ ngồi, và có chỗ thay giày, cất đồ trước khi vào.
Quan niệm truyền thống coi huyền quan là nơi khí từ ngoài vào được "dừng lại", dịu đi rồi mới toả vào nhà. Cách làm tốt cần giữ bốn điều: vách không kín hẳn, đủ ánh sáng, lối đi đủ rộng, và không làm phòng khách vốn đã nhỏ trở nên chật hơn. Bài này đi qua các kiểu vách, kích thước tham khảo và những lỗi hay gặp.
Vì sao cửa mở thẳng vào phòng khách lại khó chịu
Ở nhà Việt xưa, khách đi qua cổng, qua sân, lên hiên rồi mới vào gian giữa. Mỗi lớp là một khoảng chuyển tiếp. Nhà phố và căn hộ ngày nay bỏ hết các lớp đó: mở cửa ra là phòng khách, đôi khi là thẳng tới bàn ăn, cầu thang. Người ngoài hành lang, ngoài đường nhìn một mạch vào sinh hoạt gia đình; người trong nhà ngồi sofa thấy ai cũng như đang đứng giữa phòng mình.
Quan niệm diễn tả điều này bằng chữ khí: khí từ cửa xông thẳng vào, không có chỗ dừng, gọi là "khí xung". Người làm nhà nói bằng ngôn ngữ khác: thiếu riêng tư, gió lùa, bụi bẩn từ giày dép vào thẳng khu sinh hoạt, và không có chỗ cất đồ ra vào hằng ngày như giày, áo mưa, mũ bảo hiểm, túi xách. Hai cách nói dẫn tới cùng một giải pháp: tạo một khoảng đệm.
Huyền quan không phải là tường xây chắn cửa. Nó là một bộ lọc: cho gió, ánh sáng, người đi qua, nhưng chặn tầm nhìn thẳng và giữ lại bụi bẩn, đồ đạc của lối vào. Cái tên nghe có vẻ cầu kỳ, nhưng bản chất chỉ là một khoảng chuyển tiếp vài bước chân mà nhà Việt xưa vốn đã có dưới dạng hiên và sân.
Các kiểu vách huyền quan: chọn theo diện tích
Mỗi kiểu có ưu nhược điểm riêng. Chọn theo bề ngang phòng, lượng ánh sáng và nhu cầu chứa đồ:
| Kiểu vách | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Vách lam gỗ, lam nhôm đứng | Thoáng, cho sáng và gió đi qua, nhìn nhẹ | Chỉ che một phần tầm nhìn, khe lam bám bụi | Nhà ống, căn hộ nhỏ |
| Tủ giày cao kết hợp ô trống | Chứa đồ nhiều, chắn tầm nhìn tốt | Nặng, có thể làm lối vào tối | Gia đình đông người, nhiều giày dép |
| Kệ trang trí nhiều ô thông hai mặt | Vừa chắn vừa trưng bày, ánh sáng lọt qua ô | Phải giữ gọn, đồ bày dễ rơi | Phòng khách vừa và rộng |
| Bình phong di động | Linh hoạt, dời được khi cần chuyển đồ | Dễ đổ nếu chân yếu, ít chứa đồ | Nhà thuê, căn hộ không muốn khoan |
| Vách kính mờ khung mảnh | Giữ sáng tối đa, che hình dáng | Không chứa đồ, cần kính an toàn | Phòng tối, cần ánh sáng |
| Chậu cây lớn, giàn cây | Mềm mại, có màu xanh | Cần ánh sáng để cây sống, cần chăm | Lối vào có cửa sổ hoặc giếng trời |
Trong nhà ống mặt tiền 4 mét, kiểu được chọn nhiều nhất là một vách lam đứng hoặc kệ thông hai mặt, dài khoảng một nửa bề ngang nhà, đặt lệch về phía nhóm ghế, phía còn lại là lối đi thẳng vào trong.
Kích thước và khoảng cách tham khảo
Không có quy định cố định; đây là các khoảng hay dùng để huyền quan vừa đủ mà không chật:
- Khoảng cách từ cửa tới vách: khoảng 1–2 mét, đủ để cánh cửa mở hết, một người đứng thay giày và một người khác đi qua.
- Chiều cao vách: khoảng 1,8–2,1 mét là che được tầm nhìn người đứng mà không chạm trần; vách chạm trần làm lối vào thành một hành lang kín.
- Chiều dài vách: thường bằng một nửa đến hai phần ba bề ngang phòng, chừa lối đi khoảng 80–90 cm trở lên.
- Tủ giày: sâu khoảng 30–40 cm là đủ cho giày người lớn; có lỗ thoáng để giày không ẩm mốc.
- Ghế ngồi thay giày: cao vừa tầm ghế ăn, đặt sát tường hoặc liền tủ giày, đặc biệt hữu ích cho người lớn tuổi.
Đo trước khi đặt đóng: chiều rộng cánh cửa khi mở, chiều dài đồ lớn hay phải khiêng qua (tủ lạnh, sofa, xe máy với nhà ống để xe trong nhà). Vách huyền quan cố định mà chặn đường khiêng đồ thì mỗi lần chuyển nhà, mua đồ là một lần khổ.
Bốn lưu ý quan trọng nhất
1. Không kín hẳn. Quan niệm muốn khí "dừng lại" chứ không bị "chặn đứng". Vách kín từ sàn tới trần làm phòng khách mất gió và ánh sáng từ cửa, lối vào thành hành lang tối. Giữ khe lam, ô thoáng hoặc phần trên để trống.
2. Đủ ánh sáng. Lối vào tối là chỗ dễ vấp nhất trong nhà, nhất là khi bước vào từ ngoài nắng. Đặt công tắc đèn ngay cạnh cửa, hoặc đèn cảm biến chuyển động; nếu cửa có ô kính, đừng để vách che mất nguồn sáng đó.
3. Lối đi đủ rộng và thẳng. Vách đặt lệch về một phía, lối đi chạy dọc phía còn lại. Đừng tạo đường zíc zắc buộc người ra vào phải vòng hai lần; đó là chuyện gây khó chịu hằng ngày và cản trở khi cần thoát ra nhanh.
4. Gọn gàng. Huyền quan bày giày dép ngổn ngang, áo mưa ướt treo nhỏ nước thì phản tác dụng. Mọi thứ có chỗ cất: giày trong tủ, áo mưa trên móc có khay, chìa khoá trong khay cố định.
Nhà ống có chỗ để xe ở tầng trệt
Phần lớn nhà ống dùng tầng trệt vừa làm phòng khách vừa để xe máy. Mở cửa ra là hàng xe, phía sau mới tới bộ ghế. Ở đây huyền quan không chỉ là chuyện tầm nhìn mà còn là chuyện mùi xăng, khói, bụi bánh xe và tiếng ồn khi dắt xe ra vào lúc sáng sớm, tối muộn.
Cách làm hợp lý là coi toàn bộ khu để xe như một "huyền quan lớn": lát nền khu xe bằng vật liệu khác, dễ rửa; đặt vách lam hoặc kệ thấp ngăn giữa khu xe và khu ghế; lối dắt xe chạy thẳng dọc một tường, không đi xuyên qua thảm của phòng khách. Tủ giày, móc áo mưa, kệ mũ bảo hiểm đặt ngay ở ranh giới này, nơi người vừa dựng xe xong thay giày rồi mới bước vào khu sạch.
Có một điều an toàn không được bỏ qua: khu để xe ở tầng trệt nhà ống là nơi nguy cơ cháy cao nhất trong nhà, nhất là khi sạc xe điện qua đêm. Vách huyền quan không được chắn lối từ cầu thang ra cửa chính, và không nên làm bằng vật liệu dễ cháy đặt sát chỗ sạc. Đầu báo khói ở khu này là món đầu tư rẻ mà đáng giá.
Huyền quan trong căn hộ chung cư
Căn hộ thường có cửa mở vào một hành lang ngắn hoặc thẳng vào phòng khách liền bếp. Với hành lang ngắn, chỉ cần tủ giày âm tường và gương soi toàn thân đặt ở tường bên, không đối diện cửa. Với cửa mở thẳng vào phòng khách, một kệ thấp hoặc vách lam ngắn ở phía tay cầm của cánh cửa là đủ tạo cảm giác có lối vào riêng.
Diện tích căn hộ nhỏ thì đừng cố làm huyền quan đúng kiểu. Một tấm thảm chùi chân trong cửa, tủ giày mỏng sát tường, móc treo gắn tường và đèn cảm biến đã là một huyền quan tối giản. Tránh đặt vật cản trong khoảng cánh cửa mở; cửa căn hộ thường là cửa chống cháy tự đóng, cần mở hết được khi có sự cố.
Quy định của nhiều toà nhà không cho đặt đồ ra hành lang chung trước cửa căn hộ. Kệ giày, chậu cây để ngoài hành lang vừa vi phạm nội quy vừa chắn lối thoát nạn của cả tầng. Huyền quan luôn phải nằm bên trong căn hộ.
Bày gì ở huyền quan và những điều nên tránh
Mặt kệ hoặc nóc tủ giày ở huyền quan thường được bày một chậu cây nhỏ, một bình hoa, một chiếc đèn bàn hoặc khay đựng chìa khoá. Quan niệm thích lối vào sáng, có màu xanh, có một vật đẹp mắt đón người về nhà. Về công năng, giữ mặt kệ trống một phần để đặt túi xách, đồ vừa mua về.
Nhiều gia đình đặt tượng, đá hay vật trang trí theo quan niệm ở huyền quan; nếu muốn tham khảo các mẫu, có thể xem ở thegioiphongthuy.com. Điều cần chú ý là vật nặng phải đặt chắc, không ở mép kệ, không ở tầm với của trẻ nhỏ. Chi tiết về tác dụng và ý nghĩa của từng loại thuộc mục màu sắc và bài trí.
Những thứ nên tránh ở lối vào: gương lớn đặt đối thẳng cửa (người bước vào giật mình thấy bóng mình, quan niệm cũng ngại), thùng rác không nắp, đồ đạc chờ vứt, xe đạp trẻ con chắn lối, ổ cắm sạc pin xe điện. Lối vào là lối thoát của cả nhà, nên luôn phải thông.
Làm huyền quan cho nhà thuê, không khoan đục
Người thuê nhà thường không được khoan tường, đóng vách cố định. Vẫn có cách tạo khoảng đệm: bình phong gỗ hoặc mây có chân đế rộng; kệ sách thông hai mặt đặt đứng, chân kệ có miếng chống trượt; giá treo đồ đứng; chậu cây lớn có bánh xe. Tất cả dời được khi trả nhà.
Đồ đứng tự do cần chắc chắn: bình phong cao mà chân hẹp dễ đổ khi có gió lùa từ cửa hoặc khi trẻ kéo. Chọn loại có chân đế rộng, nặng ở phần dưới, hoặc buộc dây mảnh vào điểm cố định có sẵn như khung cửa sổ.
Một tấm rèm vải treo trên thanh căng giữa hai tường, không cần khoan, cũng là vách ngăn nhẹ cho lối vào; vén lên khi cần thông thoáng, thả xuống khi có khách. Đây là cách nhà Việt xưa vẫn dùng mành tre ở cửa giữa: che mà không bít.
Câu hỏi thường gặp
Huyền quan có bắt buộc phải có không?
Không bắt buộc. Nếu cửa chính không nhìn thẳng vào chỗ ngồi, phòng khách không bị gió lùa và nhà có chỗ cất giày, bạn không cần thêm vách. Huyền quan chỉ hữu ích khi cửa mở thẳng vào khu sinh hoạt.
Vách huyền quan làm phòng khách tối thì sao?
Chọn vách lam thưa, kệ thông ô, kính mờ hoặc vách thấp khoảng một mét rưỡi kèm cây cao. Thêm đèn ở lối vào. Nếu phòng vẫn tối, có thể vấn đề nằm ở cửa sổ và rèm chứ không phải ở vách.
Có nên đặt bể cá ở huyền quan?
Một số gia đình làm vậy theo quan niệm. Về thực tế, bể cá cần ổ điện, cần thay nước, nặng và dễ vỡ, đặt ở lối đi đông người dễ va chạm. Nếu đặt, chọn vị trí sát tường, ngoài đường đi, ổ điện có chống giật.
Huyền quan nên dùng màu gì?
Thường chọn màu sáng, ấm để lối vào không tối. Màu theo quan niệm ngũ hành có ở mục màu sắc trên trang. Chất liệu nên dễ lau vì đây là nơi bám bụi giày dép nhiều nhất.
Tủ giày đặt ngay cạnh cửa chính có kiêng gì không?
Quan niệm ngại giày dép bày ngổn ngang trước cửa, mũi chĩa vào nhà. Tủ giày có cánh, giày cất bên trong thì không có vấn đề. Tủ nên có lỗ thoáng và dọn định kỳ để không có mùi.