Để bàn thờ an toàn, nguyên tắc cốt lõi là: không để lửa trần cháy khi không có người trông, dùng đèn điện có nguồn tốt cắm ổ cố định thay cho nến thắp qua đêm, giữ đồ dễ cháy cách xa bát hương, hoá vàng ngoài trời trong thùng kim loại, và có bình chữa cháy cùng thiết bị báo khói trong nhà. Những việc này không mâu thuẫn với tập quán thờ cúng; chúng giữ cho chỗ thờ trang trọng lâu dài.
Nhà phố Việt Nam có một đặc điểm khiến cháy nguy hiểm hơn: nhà ống sâu, một lối ra phía trước, nhiều nhà còn khoá cửa cuốn và lắp khung sắt kín ban công. Phòng thờ thường ở tầng trên cùng, xa lối ra nhất. Bài này đi qua từng nguồn lửa trên bàn thờ và những điều nên làm cho mỗi loại nhà.
Các nguồn lửa và nhiệt trên bàn thờ
Mỗi nguồn có một kiểu rủi ro khác nhau. Biết rõ từng loại giúp xử lý đúng chỗ thay vì lo chung chung.
| Nguồn | Rủi ro chính | Cách giảm rủi ro |
|---|---|---|
| Hương que | Tàn rơi, chân hương khô bén lửa nhau khi bát quá dày | Bát sâu, tỉa chân hương định kỳ, không cắm nghiêng |
| Hương vòng, hương nụ | Cháy lâu nhiều giờ, tàn rơi xuống mặt bàn gỗ | Đặt trên đế kim loại hoặc gốm chịu nhiệt, không treo trên đồ vải |
| Nến sáp | Ngọn lửa trần, nến đổ, sáp chảy tràn, nến cao gần trần hoặc rèm | Đế nến sâu, chắc; chỉ thắp khi có người; tắt trước khi rời phòng |
| Đèn dầu | Dầu tràn, lửa trần, bóng thuỷ tinh vỡ | Hạn chế dùng; nếu dùng, châm dầu khi đèn đã tắt và nguội |
| Đèn điện, đèn nháy | Dây kém, ổ cắm lỏng, ổ nối dài quá tải, đèn rẻ tiền nóng | Đèn có nguồn tốt, ổ cố định, không chạy đèn nháy qua đêm |
| Hoá vàng | Lửa lớn, tàn bay, khói | Ngoài trời, thùng kim loại, có người trông, xa vật dễ cháy |
Trong các nguồn trên, đèn điện kém chất lượng và nến thắp qua đêm là hai thứ dễ bị chủ quan nhất, vì chúng cháy âm thầm, không khói, khiến người ta yên tâm để đó rồi đi ngủ.
Vì sao cháy từ bàn thờ ở nhà ống đặc biệt nguy hiểm
Phòng thờ thường ở tầng cao nhất, sát mái. Khi cháy, khói đi lên và tụ ở tầng trên cùng trước, nhưng nếu cháy bắt đầu ở tầng thờ thì chính tầng đó, và cầu thang dẫn lên đó, là chỗ đầu tiên đầy khói. Người ở tầng thờ, thường là ông bà lớn tuổi, phải đi qua toàn bộ cầu thang mới ra tới cửa chính.
Nhiều nhà ống lắp khung sắt bảo vệ kín ban công và cửa sổ để chống trộm, không có ô mở từ bên trong. Đây là lý do nhiều vụ cháy nhỏ thành thương vong lớn: người trong nhà không có lối thoát phụ. Nếu nhà có khung sắt, nên có ít nhất một ô mở được từ bên trong ở mỗi tầng, chìa khoá để ở chỗ cả nhà biết.
Ngoài ra, phòng thờ thường đóng cửa, ít người lên, nên một đốm lửa nhỏ có thể cháy âm ỉ khá lâu mà không ai phát hiện. Một thiết bị báo khói đặt ở trần hành lang tầng thờ là món đầu tư nhỏ nhưng hiệu quả nhất cho tình huống này.
Danh sách việc nên làm, áp dụng cho mọi nhà
Không cần làm tất cả cùng lúc. Bắt đầu từ ba dòng đầu, rồi bổ sung dần:
- Không để nến, đèn dầu cháy khi cả nhà đi ngủ hoặc ra khỏi nhà. Nếu muốn có ánh sáng liên tục, dùng đèn thờ điện.
- Lắp thiết bị báo khói ở trần phòng thờ hoặc hành lang ngay bên ngoài, thử pin theo hướng dẫn của thiết bị.
- Có một bình chữa cháy nhỏ loại phù hợp cho gia đình ở mỗi tầng hoặc ít nhất ở tầng thờ và tầng trệt; cả nhà biết cách dùng.
- Giữ rèm, tranh giấy, hoa giả, khăn trải bàn dài cách xa bát hương và đèn; khăn trải bàn không buông xuống chạm đèn sàn.
- Đèn thờ cắm vào ổ cố định trên tường, có công tắc; không dùng ổ nối dài nằm dưới gầm bàn.
- Tỉa chân hương khi bát quá dày, không đợi tới cuối năm.
- Đóng cửa sổ khi có gió mạnh hoặc giông, để rèm không bay vào lửa.
- Dạy trẻ không nghịch nến, hương; diêm, bật lửa cất ở chỗ trẻ không với tới.
Với gia đình có người già sống một mình, nên thống nhất một giờ thắp hương cố định trong ngày và thói quen kiểm tra lại bàn thờ trước khi đi ngủ. Những việc nhỏ đều đặn giúp ích hơn một lần kiểm tra lớn mỗi năm.
Hoá vàng: làm ở đâu và làm thế nào cho an toàn
Nhiều gia đình có tập quán hoá vàng mã vào ngày rằm, ngày giỗ, cuối năm. Bài này không bàn về việc nên hay không, chỉ về an toàn. Nguyên tắc đầu tiên: hoá ngoài trời, không đốt trong nhà kín, không đốt trên ban công kín bằng kính hay khung sắt, không đốt ở hành lang chung cư hay gầm cầu thang.
Dùng thùng hoặc chậu kim loại có thành cao, đặt trên nền gạch hoặc đất, xa xe máy, can xăng, cây khô, dây điện, mái tôn thấp. Hoá từng ít một, không đổ cả chồng vào cùng lúc khiến lửa bùng cao và tàn bay xa. Có sẵn một xô nước hoặc bình chữa cháy bên cạnh. Người hoá đứng trông tới khi lửa tắt hẳn, tro nguội mới rời đi.
Ở chung cư, phần lớn ban quản lý cấm đốt vàng mã trong căn hộ và ban công; nhiều toà nhà bố trí điểm hoá vàng chung ở sân hoặc khu vực riêng vào các dịp lễ. Gia đình nên tìm hiểu và làm theo quy định đó. Một số gia đình chọn giảm lượng vàng mã hoặc chỉ thắp hương; đó là lựa chọn của từng nhà, và việc giảm bớt cũng giảm đáng kể rủi ro cháy và khói.
Riêng với căn hộ chung cư
Hệ thống báo cháy của toà nhà nhạy với khói. Thắp nhiều hương cùng lúc ở phòng kín, nhất là khi đầu báo khói của căn hộ ở gần bàn thờ, có thể làm hệ thống báo động. Mở cửa sổ khi thắp, dùng hương ít khói và không thắp quá nhiều nén một lúc.
Bàn thờ treo cao, nến gần trần. Bàn thờ treo trong căn hộ thường cách trần không xa. Ngọn nến gần trần thạch cao, gần đầu phun chữa cháy hoặc đầu báo khói là điều nên tránh. Đèn điện là lựa chọn hợp lý hơn cho bàn thờ treo.
Không để đồ dễ cháy ở lối thoát. Bàn thờ, đồ thờ, thùng vàng mã không đặt ở hành lang chung, sảnh thang máy hay chân cầu thang thoát hiểm, kể cả trong dịp lễ.
Biết đường thoát hiểm của tầng mình. Mỗi thành viên trong nhà nên biết thang thoát hiểm gần nhất và không dùng thang máy khi có cháy. Việc này không riêng gì bàn thờ, nhưng gia đình hay nghĩ tới nó khi đã nghĩ tới chuyện lửa ở nhà.
Khi có sự cố nhỏ ở bàn thờ
Nếu chỉ là khăn trải bàn hay tờ giấy bắt lửa nhỏ, dùng khăn ướt, chăn chống cháy hoặc bình chữa cháy dập ngay, ngắt điện bàn thờ nếu có đèn. Không dùng nước tạt vào chỗ có ổ điện đang có điện. Không cố mang đồ đang cháy chạy qua cầu thang.
Nếu lửa đã lan lên rèm, trần hay đồ gỗ lớn, ưu tiên thoát ra ngoài, đóng cửa phòng thờ lại phía sau để làm chậm khói, báo cho mọi người trong nhà và gọi cứu hoả qua số 114. Đồ thờ quý đến đâu cũng không đáng đánh đổi bằng việc ở lại trong phòng đầy khói.
Sau sự cố, kiểm lại toàn bộ điện của tầng đó trước khi dùng lại, thay đồ cháy sém, và rà soát xem nguồn lửa đến từ đâu để không lặp lại. Sự cố nhỏ là lời nhắc để sắp lại chỗ thờ an toàn hơn, không phải lý do để lo âu hay làm lễ tốn kém.
Chọn đèn thờ điện cho an toàn
Đèn thờ điện ngày nay rất đa dạng: đèn dầu giả điện, đèn hoa sen, đèn lồng, đèn trụ, đèn nháy nhiều màu. Phần quan trọng không nằm ở kiểu dáng mà ở dây, phích cắm và bộ nguồn. Đèn tốt có dây đủ dày, vỏ mềm không nứt, phích cắm chắc, bộ nguồn không nóng rực khi chạy lâu. Loại đèn quá rẻ, dây mảnh như sợi chỉ, phích lỏng là loại nên tránh cho chỗ để sáng nhiều giờ mỗi ngày.
Đèn LED công suất thấp toả ít nhiệt hơn bóng sợi đốt kiểu cũ, phù hợp với bàn thờ gỗ và bàn thờ treo sát trần. Sau vài tháng sử dụng, sờ thử bộ nguồn và chỗ nối dây: nếu nóng hơn mức ấm tay, nên rút ra và thay. Dây đèn không quấn quanh chân bát hương hay lồng qua lọ hoa có nước.
Với gia đình muốn đèn sáng liên tục, có thể dùng ổ cắm hẹn giờ để đèn tự tắt vào ban ngày hoặc tự bật lúc chiều tối. Cách này vừa tiết kiệm điện vừa giảm số giờ thiết bị hoạt động, kéo dài tuổi thọ đèn.
Dịp Tết và ngày giỗ: lúc nhiều lửa nhất trong năm
Những ngày cuối năm, bàn thờ được bày nhiều nhất: thêm nến lớn, đèn nháy, cành đào mai khô, mâm ngũ quả cao, khăn trải bàn mới dài chấm đất, vàng mã chuẩn bị sẵn để hoá. Cùng lúc, cả nhà bận rộn, khách ra vào, trẻ con nghỉ học chạy nhảy. Đây là giai đoạn nguy cơ cháy ở bàn thờ cao nhất trong năm.
Một vài điều nên làm riêng cho dịp này: phân công một người phụ trách lửa ở bàn thờ trong những ngày Tết, chịu trách nhiệm tắt nến trước khi cả nhà đi chúc Tết hoặc đi ngủ. Đèn nháy chỉ bật buổi tối khi có người ở nhà. Cành đào mai đặt cách bàn thờ một khoảng, không chạm vào chân nến. Vàng mã cất trong thùng xa bàn thờ cho tới lúc hoá.
Ngày giỗ cũng tương tự: đông người thắp hương liên tục, bát hương đầy lên rất nhanh. Có thể đặt thêm một bát hương phụ hoặc một khay cát ở chỗ rộng cho khách cắm hương, tránh để mọi người chen vào cắm trên bát chính đã quá dày.
Câu hỏi thường gặp
Đèn thờ điện có cần tắt khi đi ngủ không?
Đèn thờ chất lượng tốt, công suất thấp, cắm ổ cố định có thể để sáng như nhiều gia đình vẫn làm. Nếu đèn rẻ tiền, dây mỏng, nóng khi sờ, hoặc cắm qua ổ nối dài, thì nên tắt khi ngủ và khi đi vắng, và cân nhắc thay đèn.
Thắp hương rồi ra ngoài một lúc có nguy hiểm không?
Hương que cắm đúng trong bát sâu, bát không quá dày chân, không có đồ dễ cháy xung quanh thì rủi ro thấp. Nguy cơ tăng khi có nến cháy cùng lúc, có gió lùa hoặc có rèm gần đó. Tốt nhất chờ hương cháy gần hết hoặc tắt nến trước khi đi.
Nhà nên có loại bình chữa cháy nào?
Gia đình thường dùng bình chữa cháy nhỏ loại dùng được cho nhiều đám cháy thông thường trong nhà. Đọc hướng dẫn trên bình, kiểm đồng hồ áp suất định kỳ và hỏi cửa hàng hoặc đơn vị phòng cháy địa phương nếu chưa rõ loại nào hợp.
Có nên dùng nến điện thay nến sáp không?
Nến điện dùng pin hoặc cắm điện không có lửa trần nên an toàn hơn, nhất là cho bàn thờ treo cao, nhà có trẻ nhỏ hoặc người già. Nhiều gia đình dùng nến điện ngày thường và nến sáp vào dịp lễ khi có người trông.
Thiết bị báo khói đặt ở đâu trong phòng thờ?
Đặt trên trần, không quá sát bàn thờ để khói hương bình thường không kích hoạt liên tục, nhưng đủ gần để phát hiện khi có cháy. Đặt ở hành lang ngay ngoài phòng thờ cũng là cách hay dùng. Làm theo hướng dẫn lắp đặt của thiết bị.