Theo quan niệm truyền thống, nhà vệ sinh nên tránh bốn vị trí: trung tâm nhà, ngay trên hoặc sát bếp, sau lưng hoặc trên đầu bàn thờ, và đối diện cửa chính. Vị trí hợp lý thường là góc nhà, sát tường ngoài có thể mở cửa sổ hoặc ô thoáng, xếp chồng thẳng hàng giữa các tầng.
Lý do kỹ thuật trùng khá sát với quan niệm. Nhà vệ sinh là nơi sinh mùi, hơi ẩm và có đường ống nước thải đi qua. Đặt nó ở chỗ không có tường ngoài thì khó thông gió; đặt trên bếp hay trên bàn thờ thì đường ống đi qua trần những nơi cần sạch, thấm một lần là khó chịu kéo dài. Bài này đi qua từng vị trí, giải thích hai góc nhìn và cách chỉnh với nhà đã xây.
Vì sao nhà vệ sinh bị "soi" kỹ đến vậy
Người xưa coi nhà vệ sinh là nơi "ô uế", cần đặt ở chỗ khuất, không lấn vào những không gian tượng trưng cho sự sạch sẽ, sum họp như bếp, bàn thờ, phòng khách. Thời trước, nhà vệ sinh thậm chí được làm tách khỏi nhà chính, ở cuối vườn, cuối hướng gió. Khi đưa nhà vệ sinh vào trong nhà, những kiêng kỵ cũ được giữ lại dưới dạng: đừng để nó ở giữa, đừng để nó trên bếp, đừng để nó nhìn ra cửa.
Ở góc kỹ thuật, nhà vệ sinh là phòng có ba đặc điểm: luôn ẩm, có mùi và có đường ống thoát nước thải dẫn xuống bể tự hoại. Hơi ẩm cần được đưa ra ngoài trời; mùi cần quạt hút và bẫy nước (xi phông) ở mọi điểm thoát; đường ống cần độ dốc, ít gấp khúc, có ống thông hơi. Khi đặt nhà vệ sinh ở nơi không có tường ngoài, hoặc lệch trục giữa các tầng, cả ba việc đều khó hơn.
Hiểu như vậy, nhiều lời khuyên dân gian trở thành hợp lý một cách thực dụng. Cũng nhờ vậy, bạn biết đâu là chỗ cần chỉnh thật, đâu là chỗ chỉ cần thói quen sử dụng tốt hơn.
Bốn vị trí nên tránh: quan niệm và lý do kỹ thuật
Bảng dưới đặt hai góc nhìn cạnh nhau cho từng vị trí:
| Vị trí | Quan niệm thường nghe | Lý do kỹ thuật | Mức độ cần chỉnh |
|---|---|---|---|
| Trung tâm nhà | Như "vết bẩn" giữa nhà, ảnh hưởng cả nhà | Không có tường ngoài, phải thông gió bằng quạt và ống dài; mùi dễ lan ra mọi phía | Cao nếu không có quạt hút đúng |
| Trên bếp hoặc sát bếp | Thuỷ và ô uế đè lên nơi nấu ăn | Ống thoát đi qua trần bếp, thấm là nước bẩn nhỏ xuống khu chế biến | Cao, cần kiểm tra chống thấm định kỳ |
| Sau lưng, trên đầu bàn thờ | Bất kính với nơi thờ cúng | Tường chung ẩm, mốc lan sang; ống thoát trên trần bàn thờ | Trung bình đến cao |
| Đối diện cửa chính | Khách vào thấy ngay chỗ ô uế | Mất riêng tư, mùi bay ra lối vào khi mở cửa | Thấp, chỉnh bằng vách hoặc đổi cửa |
Cột cuối cho thấy không phải vị trí nào cũng cần sửa lớn. Nhà vệ sinh đối diện cửa chính chủ yếu là vấn đề tầm nhìn, chỉnh được trong một buổi. Nhà vệ sinh trên bếp là vấn đề chống thấm, cần thợ và theo dõi lâu dài.
Vị trí hợp lý: góc nhà, sát tường ngoài, xếp chồng các tầng
Một nhà vệ sinh "dễ sống" thường có ít nhất một mặt giáp ngoài trời, để mở cửa sổ hoặc ô thoáng. Ở nhà ống, đó là mặt sau nhà, hoặc mặt giáp giếng trời. Nếu nhà vệ sinh không thể ra tường ngoài, phải tính ngay từ đầu đường ống gió dẫn ra mái hoặc ra mặt sau, chứ không phải sau khi ở mới lắp quạt xả khí vào trần.
Thứ hai là xếp chồng. Nhà vệ sinh tầng trên nằm thẳng trên nhà vệ sinh tầng dưới thì ống đứng đi thẳng, không phải chạy ngang qua trần phòng ngủ hay phòng khách. Ống càng ít đoạn nằm ngang, càng ít chỗ tắc, càng ít mối nối có thể rò. Quan niệm truyền thống không nói về ống nước, nhưng khi nói "nhà vệ sinh các tầng không được đè lên bếp, phòng ngủ, bàn thờ" thì kết quả đạt được cũng là xếp chồng thẳng hàng.
Thứ ba là khoảng đệm. Cửa nhà vệ sinh mở ra một hành lang nhỏ hoặc khu rửa tay, rồi mới tới phòng ngủ hay phòng ăn, giúp mùi và hơi ẩm không đi thẳng vào phòng. Nhiều căn hộ hiện đại làm khu lavabo bên ngoài chính là để tạo khoảng đệm này.
Mỗi kiểu nhà một bài toán riêng
Nhà ống. Mặt bằng dài và kín hai bên nên nhà vệ sinh thường bị dồn vào giữa nhà, cạnh cầu thang. Phương án dễ sống hơn là đặt ở mặt sau nhà, hoặc giáp giếng trời để mở ô thoáng. Nếu buộc phải ở giữa, gom nhà vệ sinh các tầng vào một trục đứng cạnh cầu thang, kèm một ống gió chạy thẳng lên mái.
Nhà vườn, nhà mái thái ở nông thôn. Diện tích rộng nên có điều kiện đặt nhà vệ sinh ở góc nhà, cuối hướng gió chính, có cửa sổ ra vườn. Đây là kiểu bố trí gần nhất với tập quán xưa. Lưu ý bể tự hoại cách xa giếng nước, theo khuyến nghị của ngành y tế và địa phương.
Căn hộ chung cư. Vị trí nhà vệ sinh do thiết kế toà nhà quyết định, gắn với hộp kỹ thuật và ống đứng chung. Gần như không dời được. Việc của gia chủ là bố trí đồ đạc xung quanh: không kê giường tựa vào tường nhà vệ sinh, cửa không nhìn thẳng ra bàn ăn, quạt hút hoạt động tốt.
Nhà cải tạo thêm tầng. Khi xây thêm tầng trên nhà cũ, người ta hay đặt nhà vệ sinh mới ở chỗ tiện cho tầng trên mà quên trục ống của tầng dưới. Kết quả là ống ngang chạy dài qua trần phòng ngủ. Hãy yêu cầu thợ vẽ đường ống trước khi làm.
Nhà vệ sinh trong phòng ngủ: những điểm cần để ý
Cửa không đối thẳng giường. Quan niệm ngại cửa nhà vệ sinh "xung" vào giường. Về công năng, mỗi lần mở cửa, ánh sáng và hơi ẩm hướng thẳng vào chỗ ngủ, người nằm bị đánh thức khi người kia dậy đêm. Dịch giường sang trục khác hoặc đổi chiều cánh cửa là đủ.
Đầu giường không tựa vào tường nhà vệ sinh. Tiếng nước xả, tiếng ống thoát chạy trong tường vọng thẳng vào đầu giường; tường ẩm lâu ngày có thể mốc ở mặt phía phòng ngủ. Nếu buộc phải tựa, làm vách ốp cách âm có khe thoáng.
Cửa luôn đóng, quạt hút tách riêng. Phòng ngủ là nơi kín, cần giữ khô. Quạt hút của nhà vệ sinh nên xả ra ngoài trời, có thể đặt hẹn giờ chạy thêm sau khi tắm.
Chống thấm ở chân tường giáp phòng ngủ. Vết ố, bong sơn ở chân tường phòng ngủ phía giáp nhà vệ sinh là dấu hiệu thấm cần xử lý sớm, trước khi lan vào tủ quần áo.
Phần chìm quyết định mùi: bể tự hoại và ống thông hơi
Nhiều gia đình lo về vị trí nhà vệ sinh nhưng lại ít để ý tới bể tự hoại, thứ thật sự quyết định nhà có mùi hay không. Quan niệm truyền thống có nhắc bể phốt không nên nằm ngay dưới bếp, dưới phòng ngủ hay trước cửa chính. Về kỹ thuật, bể tự hoại nằm dưới khu sinh hoạt thì khi cần hút bể phải đục sàn, nắp thăm hở là mùi lan thẳng vào phòng.
Bể tự hoại sinh khí trong quá trình phân huỷ, nên hệ thống cần ống thông hơi dẫn khí lên cao, thoát ra ngoài ở vị trí xa cửa sổ, xa chỗ hút gió của điều hoà. Thiếu ống thông hơi hoặc ống bị bịt, khí sẽ tìm đường ra qua chỗ yếu nhất: phễu thu sàn, chân bồn cầu, lavabo. Đây là lý do có nhà vệ sinh sạch bóng mà vẫn thoang thoảng mùi cống.
Khi xây mới, nên đặt bể tự hoại ở mặt sau nhà hoặc dưới khu để xe, có nắp thăm kín ở chỗ xe hút tới được. Với nhà đang ở, nếu mùi cống xuất hiện ở nhiều điểm cùng lúc, hãy nhờ thợ kiểm tra ống thông hơi trên mái và thời điểm hút bể gần nhất trước khi nghĩ tới chuyện dời nhà vệ sinh.
Lỡ xây rồi: chỉnh thế nào cho đỡ, không cần đập
Với nhà vệ sinh giữa nhà, việc đáng làm nhất là thông gió cưỡng bức đúng cách: quạt hút có ống dẫn ra tận ngoài trời hoặc lên mái, không xả vào khoảng trần. Quạt nên đủ mạnh với thể tích phòng và chạy thêm một lúc sau khi dùng. Cửa nên có khe hở dưới chân hoặc ô lưới để không khí bù vào, nếu không quạt chạy cũng không hút được.
Với nhà vệ sinh trên bếp, mời thợ kiểm tra lớp chống thấm sàn vệ sinh, nhất là quanh chân bồn cầu và các ống xuyên sàn. Ở trần bếp bên dưới, làm trần giả có ô thăm để khi có rò rỉ còn thấy và sửa được. Đây là việc chính, còn các cách "hoá giải" bằng vật phẩm không thay được chống thấm.
Với nhà vệ sinh đối diện cửa chính, chỉ cần một vách lam, một kệ cao hoặc rèm để người vào nhà không nhìn thẳng vào cửa vệ sinh; thay cửa đặc nếu đang là cửa kính mờ; gắn tay co để cửa tự đóng. Với nhà vệ sinh sau bàn thờ, ưu tiên dời bàn thờ sang tường khác nếu có thể, vì dời bàn thờ đơn giản hơn nhiều so với dời nhà vệ sinh; nếu không dời được, kiểm tra kỹ tường chung có ẩm mốc không và làm lớp ốp tách hơi.
Câu nên hỏi kiến trúc sư khi đặt nhà vệ sinh trên bản vẽ
Khi xây mới hoặc cải tạo, những câu sau giúp bạn tránh các lỗi khó sửa nhất:
- Nhà vệ sinh các tầng có xếp chồng thẳng hàng không? Nếu lệch, ống ngang chạy qua trần phòng nào?
- Nhà vệ sinh có mặt nào giáp ngoài trời không? Nếu không, ống gió thoát ra đâu, dài bao nhiêu?
- Ống thông hơi của hệ thoát nước đi lên mái ở đâu? Có xa cửa sổ phòng ngủ không?
- Sàn nhà vệ sinh hạ cốt bao nhiêu so với sàn phòng bên cạnh, có gờ chặn nước không?
- Cửa nhà vệ sinh mở ra không gian nào, có nhìn thẳng ra cửa chính, bếp hay bàn thờ không?
- Bể tự hoại đặt ở đâu, có lối thăm và hút khi cần không, có nằm dưới phòng ngủ hay bếp không?
Những câu này chạm cả vào quan niệm lẫn kỹ thuật. Kiến trúc sư có kinh nghiệm thường trả lời được ngay và cho thấy họ đã tính tới; câu trả lời mơ hồ là dấu hiệu nên xem lại bản vẽ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà vệ sinh nằm ở hướng nào thì tốt?
Theo cách xem hướng phổ biến, nhiều người khuyên đặt nhà vệ sinh ở những phương được coi là kém trong nhà, để "ép" cái xấu. Về công năng, hướng nào cũng được miễn có tường ngoài thông gió. Ở miền Bắc, nhà vệ sinh phía Bắc hay lạnh và ẩm vào mùa đông, nên tính thêm sưởi và chống nồm.
Nhà vệ sinh dưới gầm cầu thang có nên làm không?
Có thể làm khi không còn chỗ, nhưng trần thấp và lòng thang dẫn mùi lên tầng trên. Cần quạt hút ra ống riêng ra ngoài, cửa tự đóng, chống thấm kỹ. Quan niệm thường kiêng vì người đi trên đầu; nếu có lựa chọn khác, nên chọn chỗ khác.
Cửa nhà vệ sinh đối diện cửa bếp thì xử lý sao?
Cách nhanh nhất là treo rèm hoặc đặt vách thấp giữa hai cửa, giữ cửa nhà vệ sinh luôn đóng bằng tay co thuỷ lực, và cho quạt hút chạy đủ lâu. Nếu đang cải tạo, có thể xoay cửa nhà vệ sinh sang một mặt tường khác.
Có nên làm nhà vệ sinh trên tầng thượng cạnh phòng thờ?
Nhiều nhà phố làm như vậy cho tiện tầng trên. Quan niệm ngại đặt sát và đối diện phòng thờ. Nếu buộc phải làm, đặt cách một bức tường không chung với bàn thờ, cửa không nhìn thẳng sang, và chống thấm mái kỹ vì tầng thượng chịu mưa nắng trực tiếp.
Nhà vệ sinh có cửa sổ nhìn ra đường có sao không?
Không có vấn đề gì về mặt thông gió, còn tốt hơn nhà vệ sinh kín. Chỉ cần dùng kính mờ hoặc lá sách để giữ riêng tư, và đặt cửa sổ đủ cao. Quan niệm không kiêng điều này bằng kiêng nhà vệ sinh không có chỗ thoát khí.
Dời nhà vệ sinh có tốn kém lắm không?
Thường tốn hơn nhiều người nghĩ, vì phải đục sàn hạ cốt, làm lại ống thoát với độ dốc đúng, chống thấm và có khi đụng bể tự hoại. Trước khi quyết dời vì lý do quan niệm, hỏi xem quạt hút, chống thấm, đổi cửa có giải quyết được phần lớn khó chịu không.