Nhà ống có ba điểm yếu cố hữu: giữa nhà tối, gió không lùa được từ trước ra sau, và chỉ có một lối ra phía mặt tiền. Phần lớn các lời khuyên phong thuỷ truyền thống cho nhà ống như "cửa chính không nhìn xuyên ra cửa sau", "giữa nhà phải sáng", "cầu thang không đâm thẳng ra cửa", "bếp và nhà vệ sinh không đặt giữa nhà" thật ra đều chạm vào đúng ba điểm yếu đó.
Bài này đi qua từng phần của một căn nhà ống điển hình, rộng khoảng bốn đến năm mét, sâu mười lăm đến hai mươi mét: cửa và lối vào, cầu thang, giếng trời, bếp, nhà vệ sinh, và lối thoát khi có sự cố. Mỗi phần đặt quan niệm truyền thống cạnh lý lẽ kiến trúc, và gợi ý cách chỉnh với nhà đã xây xong, không cần đập phá.
Vì sao nhà ống khó: dài, hẹp và kín hai bên
Một căn nhà ống thường bị kẹp giữa hai nhà hàng xóm, hai tường bên gần như kín hoàn toàn. Ánh sáng và gió chỉ vào được từ mặt tiền, mặt sau và mái. Khi nhà sâu hơn khoảng ba lần chiều rộng, phần giữa nhà sẽ tối và bí nếu không có giếng trời. Người xưa diễn đạt điều đó bằng chữ "khí": khí vào từ cửa, cần được lưu chuyển đều, không quá nhanh cũng không ứ đọng.
Nếu dịch sang ngôn ngữ kỹ thuật, "khí lưu chuyển đều" gần với thông gió xuyên phòng và chiếu sáng tự nhiên đủ. "Khí thoát thẳng" khi cửa trước nhìn xuyên ra cửa sau là gió lùa mạnh một đường, bụi và tiếng ồn đi thẳng vào sâu trong nhà, và người ngoài đường nhìn một mạch tới bếp. "Khí ứ đọng" ở giữa nhà là vùng tối, ẩm, mùi bếp và nhà vệ sinh không thoát được.
Hiểu như vậy thì hầu hết lời khuyên cho nhà ống không còn là kiêng kỵ khó hiểu, mà là cách xếp đặt để căn nhà dài hẹp ở dễ chịu hơn. Phần dưới đi theo thứ tự từ ngoài vào trong.
Cửa chính và lối vào
Không nhìn xuyên từ cửa trước ra cửa sau. Quan niệm cho rằng như vậy "tiền vào cửa trước ra cửa sau". Về công năng, đó là đường gió lùa thẳng và mất riêng tư. Cách chỉnh rẻ nhất: một kệ cao, vách lam gỗ hoặc tủ giày đặt lệch trục, cách cửa chính một đến hai mét, vẫn để gió đi vòng qua.
Tầng trệt để xe nhưng vẫn cần một "khoảng đệm". Nhiều nhà ống mở cửa là gặp ngay hàng xe máy. Dành ít nhất một góc nhỏ để thay giày, treo áo mưa, tách khu xe với khu ở bằng một vách thấp giúp nhà gọn và bớt mùi xăng dầu lan vào trong.
Cửa cuốn kèm cửa đi riêng. Cửa cuốn mặt tiền rộng tiện để xe, nhưng ngày thường mở cả mảng cửa cuốn chỉ để người đi ra vào là phí nhiệt và bụi. Một cửa đi nhỏ trong hoặc cạnh cửa cuốn vừa tiện vừa an toàn khi mất điện.
Bậc thềm vừa phải. Nâng nền cao hơn mặt đường chống nước tràn là đúng, nhưng bậc quá cao ngay cửa dễ vấp, người già khó dắt xe. Dốc dắt xe nên thoải và có nhám chống trơn.
Cầu thang: đặt ở đâu trong nhà ống
Cầu thang chiếm một phần lớn diện tích nhà ống, thường đặt ở giữa nhà hoặc dọc một bên tường. Quan niệm truyền thống ngại cầu thang đâm thẳng ra cửa chính, vì "khí từ trên dội xuống thẳng ra ngoài", và ngại cầu thang chiếm đúng trung tâm nhà. Về kiến trúc, cầu thang đặt giữa nhà kết hợp giếng trời lại là giải pháp hay: ánh sáng từ mái rọi xuống theo lòng thang, khí nóng bốc lên theo hiệu ứng ống khói và thoát qua mái.
Vì vậy ở nhà ống, điều đáng tránh không phải "cầu thang giữa nhà" mà là cầu thang tối, dốc, bậc đầu tiên nhìn thẳng ra cửa và lao thẳng ra lối đi xe. Nếu bậc đầu tiên đang hướng ra cửa, người làm nghề thường xoay hai ba bậc dưới cùng thành bậc rẽ góc, hoặc đặt một kệ, chậu cây lớn chắn trục nhìn. Gầm cầu thang dùng làm kho, tủ đồ hoặc chậu cây gọn gàng; tránh đặt bếp hay bàn thờ ở đây, vừa vì quan niệm vừa vì người đi trên đầu và khó thông gió.
Chi tiết về số bậc, chiều cao bậc và lỗi thiết kế cầu thang có bài riêng trên trang. Ở đây chỉ cần nhớ: nhà ống càng hẹp, cầu thang càng cần sáng và có tay vịn chắc, vì đó là lối thoát duy nhất giữa các tầng.
Giếng trời: lá phổi của nhà ống
Với nhà sâu, giếng trời gần như là thứ không thể thiếu. Quan niệm xưa coi giữa nhà sáng, thoáng là "minh đường" trong nhà, nơi khí tụ lại một cách tốt lành. Về thực tế, giếng trời mang ánh sáng xuống phần giữa và tạo đối lưu: khí nóng trong nhà bốc lên, thoát qua khe trên mái, kéo gió mát từ cửa trước và cửa sau đi vào.
Muốn giếng trời làm việc, cần ba điều. Thứ nhất, phía trên phải có khe thoát khí, nếu đậy kín bằng kính thì giếng trời thành lồng kính hấp nóng. Thứ hai, có mái che mưa hắt hoặc tấm kính có khe hở xung quanh, và sàn dưới có thoát nước. Thứ ba, có lưới hoặc lan can an toàn ở các tầng, nhất là nhà có trẻ nhỏ.
Nhà đã xây không có giếng trời vẫn có thể cải thiện: mở ô thoáng trên mái phía trên lòng cầu thang, thay một phần sàn bằng sàn kính hay sàn lưới thép, dùng ngói lấy sáng. Đây là việc nên hỏi kỹ sư kết cấu trước khi đục sàn, và kiểm tra quy định cấp phép sửa chữa ở địa phương.
Bếp, nhà vệ sinh và phòng thờ trong nhà ống
Ba khu vực này là nơi quan niệm truyền thống và công năng gặp nhau nhiều nhất. Bảng dưới đặt hai góc nhìn cạnh nhau:
| Khu vực | Quan niệm thường nghe | Lý lẽ công năng | Cách chỉnh với nhà đã xây |
|---|---|---|---|
| Bếp | Không đặt giữa nhà, không đối diện cửa chính | Giữa nhà ống không có cửa sổ, khói dầu đọng lại; bếp nhìn từ cửa thì mất riêng tư | Hút mùi xả ra ngoài, vách thấp chắn tầm nhìn, đặt bếp gần cửa sau hoặc giếng trời |
| Nhà vệ sinh | Không ở trung tâm nhà, không trên bếp, trên bàn thờ | Giữa nhà khó thông gió, ống thoát đi qua trần bếp dễ thấm, mùi | Quạt hút ra ống dẫn, cửa luôn đóng, kiểm tra chống thấm trần bên dưới |
| Phòng thờ | Tầng trên cùng, phía trước hoặc nơi yên tĩnh | Tầng trên cùng nắng nóng, hương khói cần thoáng nhưng tránh gió lùa | Chống nóng mái, ô thoáng cao, đèn điện thay nến để tránh cháy |
Điểm chung của cả ba: quan niệm muốn những khu "ô" và "hoả" tránh xa trung tâm và lối vào; kiến trúc muốn những khu sinh mùi, nhiệt, ẩm đặt nơi có thể xả ra ngoài trời. Hai lý do khác nhau nhưng thường dẫn tới cùng một cách bố trí.
Tầng trên: phòng ngủ, ban công và mặt sau nhà
Phòng ngủ ở nhà ống thường nằm ở mặt trước hoặc mặt sau, kẹp giữa là cầu thang và nhà vệ sinh. Phòng mặt trước sáng nhưng ồn và nắng nếu nhà quay Tây; phòng mặt sau yên tĩnh nhưng dễ tối nếu nhà sau sát vách. Quan niệm truyền thống chuộng phòng ngủ của gia chủ ở nơi yên tĩnh, "kín khí", không ngay trên lối đi xe hay đối diện cầu thang; về công năng, điều này trùng với nhu cầu ngủ cần tối, yên và ít người qua lại.
Ban công mặt tiền là chỗ hở duy nhất của tầng trên ra đường. Nhiều nhà bịt kín ban công bằng khung sắt và kính để chống bụi, vô tình biến phòng ngủ thành hộp kín không có lối thoát. Nên giữ ít nhất một ô mở được, và trồng cây, làm lam che nắng ở ban công thay vì bịt kín. Mặt sau nhà, nếu còn một khoảng lùi dù chỉ một mét, hãy giữ nó làm khoảng thông gió và phơi đồ, đừng xây lấn hết.
Nhà vệ sinh tầng trên nên xếp chồng thẳng hàng giữa các tầng để ống thoát đi thẳng, ít gấp khúc, ít nguy cơ tắc và thấm. Bếp nên ở tầng trệt hoặc tầng một, gần nguồn cấp nước và xa phòng ngủ. Đây là thứ tự sắp xếp mà quan niệm "phân rõ khu sạch, khu ô" và kỹ thuật cấp thoát nước cùng ủng hộ.
Sửa nhà ống cũ: làm gì trước, làm gì sau
Ngân sách có hạn thì nên đi theo thứ tự ưu tiên dưới đây, từ an toàn tới tiện nghi rồi mới tới chuyện bày biện:
- Điện và lối thoát. Kiểm tra lại hệ thống điện cũ, aptomat, ổ cắm khu để xe; mở ô thoát ở chuồng cọp, đảm bảo lối lên mái không khoá chết.
- Chống thấm và thoát nước. Nhà ống cũ hay thấm ở mái, sàn vệ sinh và tường giáp nhà bên. Ẩm mốc ảnh hưởng sức khoẻ và độ bền nhiều hơn mọi chuyện hướng nghiêng.
- Ánh sáng và thông gió giữa nhà. Mở hoặc cải tạo giếng trời, ô thoáng trên lòng cầu thang, lắp quạt hút cho bếp và nhà vệ sinh.
- Cầu thang. Tay vịn, đèn bậc, nẹp chống trơn, lan can kín khe nếu có trẻ nhỏ.
- Lối vào. Chắn trục nhìn cửa trước – cửa sau, làm khoảng đệm thay giày, tách khu xe.
- Bài trí. Cuối cùng mới tới sắp xếp sofa, bàn thờ, giường theo quan niệm, vì những việc này ít tốn kém và dễ đổi.
Thứ tự này không có nghĩa xem nhẹ quan niệm truyền thống. Nó chỉ nói rằng một căn nhà an toàn, khô ráo, sáng thoáng thì mọi cách bài trí sau đó mới có ý nghĩa.
Lối thoát khi có sự cố: điều quan trọng hơn mọi kiêng kỵ
Nhà ống chỉ có một cửa ra mặt tiền, cầu thang là đường duy nhất xuống. Khi cháy ở tầng trệt, nơi để xe và ổ điện, khói đi lên theo lòng cầu thang và giếng trời, người ở tầng trên bị kẹt. Đây là lý do mọi lời khuyên về nhà ống phải nói tới lối thoát thứ hai, dù quan niệm truyền thống ít nhắc.
Những việc nên làm: chuồng cọp, khung bảo vệ ở ban công và cửa sổ tầng trên phải có ô mở được từ bên trong, chìa khoá để đúng chỗ ai cũng biết. Lối lên sân thượng không khoá chết. Không để xe điện sạc qua đêm ở lối đi ngay chân cầu thang. Lắp đầu báo khói, và cả nhà biết đường thoát sang nhà bên hoặc lên mái.
Một tấm bình phong chắn cửa có thể bàn được, nhưng một tấm khung sắt hàn kín cửa sổ thì không bàn được. An toàn đi trước kiêng kỵ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ống có nên làm cửa sau không?
Nên, nếu có khoảng lùi phía sau. Cửa sau tạo gió xuyên phòng và thêm một lối thoát. Chỉ cần tránh để cửa trước và cửa sau thẳng trục nhìn xuyên; đặt lệch, hoặc chắn bằng kệ, cây, vách lam là đủ.
Nhà ống mặt tiền 3 mét có làm được giếng trời không?
Vẫn làm được, thường là giếng trời nhỏ khoảng một đến hai mét vuông gắn với lòng cầu thang. Không cần lớn, quan trọng là có khe thoát khí phía trên và chống mưa hắt. Kỹ sư sẽ tính lại sàn và dầm quanh lỗ mở.
Có nên đặt phòng khách ngay tầng trệt chung với chỗ để xe?
Nhiều nhà ống buộc phải vậy. Dùng vách ngăn thấp, thảm hoặc bậc nâng nhẹ để phân vùng, đặt sofa ở nửa sau, xa cửa và xa xe. Mùi xăng và tiếng ồn giảm hẳn khi có một vách chắn.
Cầu thang nhà ống nên đặt sát tường trái hay phải?
Quan niệm có những cách tính riêng theo hướng nhà, nhưng về công năng, đặt bên nào cũng được miễn lối đi xe và lối vào bếp không bị chắn. Thường người ta đặt cầu thang về phía đối diện cửa đi phụ hoặc phía tường có hộp kỹ thuật.
Nhà ống cũ rất tối, sửa thế nào mà không đập nhiều?
Thử theo thứ tự: mở ô lấy sáng trên mái phía trên cầu thang, thay cửa đặc bằng cửa có kính, dùng sơn màu sáng, gương đặt ở chỗ hắt sáng vào trong. Những cách này ít đụng kết cấu, nhưng ô mái vẫn nên hỏi thợ chống thấm.