Bàn ăn nên nằm giữa bếp và không gian sinh hoạt chung, gần bếp đủ để bưng thức ăn tiện, không nằm ngay trục cửa chính, không ngay dưới xà ngang thấp, và không đối diện cửa nhà vệ sinh. Quan niệm truyền thống coi bữa cơm gia đình là lúc sum họp, cần một chỗ yên, kín đáo, ấm cúng; xét về sinh hoạt, đó cũng là chỗ ít gió lùa, ít người qua lại, không có mùi lạ và đủ sáng.
Trong nhà ống và căn hộ ngày nay, phòng ăn hiếm khi là một phòng riêng. Nó thường là một vùng mở giữa phòng khách và bếp, hoặc một góc của bếp. Vì vậy câu hỏi thực tế là đặt chiếc bàn ăn ở đâu trong vùng ấy. Bài này đi qua các vị trí hay gặp, lý do của lời kiêng, và cách chỉnh khi đã lỡ đặt.
Hình dáng bàn, số ghế và kích thước có bài riêng trên trang; ở đây chỉ bàn vị trí.
Bữa cơm và chỗ ngồi ăn trong quan niệm truyền thống
Nhà Việt xưa ăn cơm trên chiếu hoặc phản giữa gian nhà, mâm đặt ở chỗ trang trọng nhưng không phải chỗ đi lại. Người lớn ngồi phía trong, con cháu ngồi phía ngoài gần nồi cơm để xới. Cách sắp ấy cho thấy hai ý mà ngày nay vẫn dùng được: chỗ ăn phải yên, và phải tiện cho việc phục vụ.
Từ hai ý đó, quan niệm rút ra những lời khuyên quen thuộc: không đặt mâm cơm ngay cửa ra vào, nơi người ngoài nhìn vào và gió bụi thổi vào; không ngồi ăn dưới xà nhà; không ăn chỗ nhìn thẳng vào nhà xí. Mỗi lời khuyên đều có phần lý do về sự trang trọng của bữa cơm và phần lý do về vệ sinh, thoải mái.
Khi chuyển sang bàn ăn và ghế, nguyên tắc vẫn giữ: bàn ăn là trung tâm của bữa cơm gia đình, nên có vị trí ổn định, không bị người đi qua đi lại cắt ngang, và cả nhà ngồi quanh mà không ai phải quay lưng ra cửa đón gió.
Các vị trí bàn ăn hay gặp và cách đánh giá
Bảng dưới gom các vị trí phổ biến, kèm lý do quan niệm, lý do thực tế và cách chỉnh nhẹ nhàng.
| Vị trí | Quan niệm | Thực tế | Cách chỉnh |
|---|---|---|---|
| Ngay sau cửa chính, nhìn thẳng từ ngoài vào | Kiêng vì bữa ăn lộ ra ngoài, “khí tán” | Gió, bụi đường, người lạ nhìn thấy, khó tập trung ăn | Bình phong, kệ rỗng, hoặc dời bàn vào sâu hơn |
| Dưới xà ngang thấp | Kiêng “xà đè” mâm cơm | Cảm giác bí; đèn treo dưới xà lệch tâm bàn | Dịch bàn khỏi xà hoặc làm trần giấu dầm |
| Đối cửa nhà vệ sinh | Kiêng nặng | Mùi, tiếng, cảm giác không sạch khi ăn | Cửa tự đóng, đổi chiều mở, vách chắn |
| Trên lối đi chính từ cửa vào bếp, cầu thang | Ít được bàn | Người đi qua cắt ngang bữa ăn, va ghế | Kê bàn sát một bên, chừa lối đi riêng |
| Ngay cạnh bếp nấu | Được, gần “hoả” là ấm | Tiện bưng, nhưng khói dầu mỡ khi đang nấu | Hút mùi tốt; bàn cách bếp một lối đi |
| Góc phòng khách | Chấp nhận | Tách bạch với khu tiếp khách, gần cửa sổ đủ sáng | Đèn treo riêng để tạo vùng ăn |
Chỗ tốt nhất thường là vùng chuyển tiếp giữa bếp và phòng khách, lệch khỏi lối đi chính. Nhà ống hay có đúng vùng này ở giữa nhà, dưới giếng trời hoặc cạnh cầu thang.
Bàn ăn nhà ống: giữa nhà, cạnh cầu thang, dưới giếng trời
Nhà ống mặt tiền bốn năm mét thường xếp phòng khách phía trước, cầu thang giữa, bếp phía sau. Bàn ăn có ba chỗ: cạnh cầu thang, ngay sau cầu thang trước bếp, hoặc trong khu bếp phía sau. Vị trí ngay trước bếp, sau cầu thang thường cân bằng nhất: tiện bưng, đủ xa cửa chính, không chắn lối đi lên lầu.
Giếng trời giữa nhà là chỗ nhiều gia đình thích đặt bàn ăn vì có ánh sáng tự nhiên và gió. Quan niệm thường coi giếng trời là chỗ “tụ khí”, đặt bàn ăn ở đây được xem là tốt. Về thực tế cần để ý hai điều: mưa tạt qua giếng trời nếu mái che không kín, và nắng trưa chiếu thẳng xuống bàn. Mái kính có rèm hoặc lam che giải quyết được cả hai.
Bàn ăn sát chân cầu thang thì cần chú ý lối đi: người xuống cầu thang không được va vào ghế, và người ngồi ghế không chắn bậc cuối. Nếu cầu thang có gầm hở, tận dụng gầm làm tủ để bát đĩa, đồ khô cho bàn ăn là cách gọn, đồng thời che phần gầm mà quan niệm hay coi là chỗ “hổng”.
Bàn ăn trong căn hộ chung cư
Bếp mở liền phòng khách: phần lớn căn hộ hiện nay có bếp, bàn ăn và phòng khách chung một khoảng. Bàn ăn đặt giữa khu bếp và sofa làm vùng đệm, vừa giảm cảm giác bếp lộ ra phòng khách, vừa tiện bưng thức ăn. Đây là bố trí phổ biến nhất và hợp với cả quan niệm lẫn công năng.
Cửa căn hộ mở thẳng vào bàn ăn: nhiều căn có cửa chính mở vào hành lang ngắn rồi tới ngay khu bếp ăn. Một kệ giày cao, vách lam gỗ hoặc tủ trang trí cạnh cửa tạo khoảng đệm, giúp người ngồi ăn không nhìn thẳng ra cửa và người mở cửa không thấy ngay bàn ăn.
Bàn ăn sát cửa nhà vệ sinh chung: căn hộ nhỏ đôi khi có cửa nhà vệ sinh chung mở ra đúng khu bếp ăn. Đổi chiều mở cửa, lắp tay co tự đóng, và không đặt ghế ngồi quay mặt về cửa đó.
Bàn ăn cạnh lô gia, cửa kính lớn: đủ sáng và thoáng là điểm cộng. Nắng chiều hướng Tây chiếu thẳng vào bàn lúc ăn tối thì cần rèm hoặc phim cách nhiệt cho cửa kính.
Khi bàn ăn đã đặt ở chỗ chưa như ý: chỉnh theo thứ tự
Trước khi nghĩ tới sửa nhà, thử lần lượt các bước sau. Phần lớn trường hợp chỉ cần một hai bước.
- Ngồi thử từng ghế lúc bữa tối: có ai bị gió thổi thẳng, bị nắng chiếu, nhìn thẳng vào cửa nhà vệ sinh hay cửa chính không.
- Xoay bàn chín mươi độ hoặc dịch dọc tường, kiểm tra lại từng ghế.
- Đổi chỗ ngồi: người lớn tuổi, người hay lạnh ngồi phía trong, xa cửa; người phục vụ ngồi gần bếp.
- Thêm vật chắn nhẹ: kệ rỗng, chậu cây lớn, rèm vải tách vùng ăn với lối vào.
- Đặt lại đèn: đèn treo đúng tâm bàn, độ cao vừa phải, giúp vùng ăn có ranh giới rõ ngay cả trong không gian mở.
- Chỉ khi các bước trên không đủ, mới tính đổi bố cục như dời tủ, làm vách ngăn cố định.
Không cần treo gương soi bàn ăn hay đặt vật “chiêu tài” trên bàn. Một số người thích gương phản chiếu bàn ăn cho phòng rộng ra; đó là lựa chọn trang trí, miễn gương không chói mắt người ngồi.
Ánh sáng, mùi và tiếng ồn ở chỗ ăn
Bữa ăn ngon trong một căn phòng đủ sáng nhưng không chói. Đèn treo trên bàn ăn ánh trắng ấm, chiếu xuống mặt bàn, giúp món ăn trông hấp dẫn và tạo cảm giác quây quần. Đèn trần ánh trắng lạnh chiếu toàn phòng thì làm bữa tối trông như ở văn phòng. Đây là chi tiết nhỏ mà thay đổi khá rõ không khí bữa cơm.
Mùi là vấn đề lớn của bàn ăn sát bếp: món chiên vừa nấu xong, khói còn lơ lửng ngay chỗ ngồi. Bật hút mùi trước khi nấu và để chạy thêm một lúc sau khi tắt bếp giúp khu ăn dễ chịu hơn nhiều.
Tiếng ồn thì đến từ tivi phòng khách và đường phố. Quan niệm “bữa cơm phải yên” khớp với khuyến nghị phổ biến về bữa ăn gia đình: tắt tivi, cất điện thoại để mọi người nói chuyện với nhau. Vị trí bàn ăn không nhìn thẳng vào tivi giúp thói quen này dễ giữ hơn.
Không gian thờ cúng và bàn ăn
Nhà ống đặt bàn thờ ở tầng trên cùng thì ít liên quan tới bàn ăn. Nhưng căn hộ chung cư và nhà một tầng đôi khi đặt bàn thờ trong phòng khách, gần khu ăn. Tập quán chung là bàn thờ không đặt đối diện thẳng bàn ăn, không đặt sát bếp nấu, và không để người ngồi ăn quay lưng sát vào bàn thờ.
Những lời khuyên này dễ đáp ứng bằng cách đặt bàn thờ ở tường kín, trang trọng, cách khu ăn một khoảng hoặc có vách lửng ngăn. Mùi thức ăn, khói nấu không lan tới bàn thờ cũng là điều nhiều gia đình mong muốn.
Ngày giỗ, ngày rằm, mâm cúng thường được bày từ bàn ăn hoặc từ bếp rồi mang lên bàn thờ. Nếu bàn ăn và bàn thờ cùng tầng, một lối đi thẳng, rộng, không vướng ghế giúp việc bưng mâm an toàn hơn, nhất là với người lớn tuổi. Hương, nến trên bàn thờ gần khu ăn cần cách xa rèm vải và đồ dễ cháy.
Cách đặt bàn thờ chi tiết, nhất là trong căn hộ, có trong mục bàn thờ và nơi thờ cúng trong nhà của trang.
Đang thiết kế nhà: chốt vị trí bàn ăn trên bản vẽ
Nhiều gia đình chỉ nghĩ tới bàn ăn khi đã dọn vào ở, và lúc đó vị trí đèn treo, ổ cắm, cửa đi đã cố định. Nếu bạn đang làm nhà hoặc sửa lớn, đây là lúc nên đặt chiếc bàn ăn lên mặt bằng ngay cùng với bếp.
Ba điều nên chốt với kiến trúc sư: thứ nhất, vị trí và kích thước bàn ăn thật, kèm khoảng lùi ghế, để kiểm tra lối đi từ cửa vào bếp và lên cầu thang không bị cắt ngang. Thứ hai, điểm đèn treo đúng tâm bàn và một ổ cắm gần bàn cho nồi lẩu, nồi cơm. Thứ ba, cửa nhà vệ sinh tầng trệt mở về phía nào; tránh để nó mở ra đúng vùng bàn ăn.
Với nhà ống, nếu dự định làm giếng trời, cân nhắc đặt nó ngay trên vùng ăn, vừa lấy sáng vừa thoát mùi bếp. Với căn hộ, hỏi trước chủ đầu tư về vị trí điểm đèn có sẵn trên trần, vì đổi điểm đèn trần bê tông khá phiền.
Bàn ăn được đặt có chủ ý từ bản vẽ thường trùng với những gì quan niệm khuyên, đơn giản vì người thiết kế tốt cũng tìm chỗ yên, sáng, tiện bưng cho bữa cơm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt bàn ăn ngoài ban công hoặc sân sau không?
Một bàn ăn nhỏ ngoài ban công rất dễ chịu cho bữa sáng hay bữa tối mát trời. Làm bàn ăn chính thì phụ thuộc nắng mưa, muỗi và bụi. Nhiều gia đình giữ bàn chính trong nhà, bàn ngoài dùng thêm khi thời tiết đẹp.
Bàn ăn kê sát tường có bị coi là không tốt không?
Kê một cạnh bàn sát tường là cách tiết kiệm chỗ phổ biến ở nhà nhỏ, không bị kiêng. Điều cần cân nhắc là người ngồi phía trong khó ra vào, và nên để người ít phải đứng dậy phục vụ ngồi phía đó.
Bàn ăn đặt dưới cầu thang có được không?
Theo quan niệm, chỗ dưới cầu thang thường không được ưa cho việc ngồi lâu vì có người đi trên đầu. Về thực tế, trần dốc và tiếng chân bước ngay trên đầu làm bữa ăn khó yên. Nên để gầm cầu thang làm tủ đồ.
Ăn cơm ngồi sàn có cần chọn vị trí khác bàn ăn không?
Nguyên tắc giống nhau: chỗ yên, xa cửa chính và cửa nhà vệ sinh, không có gió lùa, gần bếp để bưng. Ngồi sàn thì cần sàn khô, sạch, có chiếu hoặc thảm dễ lau, nhất là mùa nồm sàn đọng nước.
Nhà có người già, bàn ăn nên đặt thế nào?
Bàn ăn nên ở tầng có phòng của người già, gần nhà vệ sinh, lối đi bằng phẳng không có bậc, ghế có tựa lưng và tay vịn. Đó là những điều ảnh hưởng hằng ngày tới việc người lớn tuổi có tự đi ăn được hay không.