Theo quan niệm phổ biến, hồ nước trong sân vườn nên đặt ở phía trước hoặc hai bên trước nhà, hình dáng cong mềm "ôm" về phía nhà, nước trong và luôn chuyển động; tránh hồ sát chân tường, hồ có góc nhọn chĩa vào cửa và hồ nước tù. Xét theo kỹ thuật, những điều đó cũng hợp lý: hồ cách tường để không thấm móng, hồ có tuần hoàn để không sinh muỗi, đặt ở chỗ có nắng sáng để cây thuỷ sinh sống được.
Điều quan trọng nhất mà quan niệm truyền thống ít nhắc là an toàn cho trẻ nhỏ. Một hồ nước sâu chỉ vài tấc cũng đủ gây đuối nước cho trẻ mới biết đi. Bài này đi qua cách chọn vị trí, hình dáng, độ sâu và những việc phải làm để hồ đẹp mà không thành mối lo.
Vì sao quan niệm chuộng hồ phía trước, hình cong
Nhiều cách xem đất coi nước phía trước nhà là "minh đường" có nước, tượng trưng cho sự tụ lại. Hồ hình bầu dục, hình hạt đậu hay hình vòng cung có mặt lõm hướng về nhà được coi là "ôm" lấy ngôi nhà, còn hồ có góc vuông nhọn chĩa vào cửa bị coi là không hay. Người xưa cũng kiêng đặt hồ phía sau nhà sát tường, cho rằng nước sau lưng là "không có chỗ dựa".
Gạt đi phần biểu tượng, những lời khuyên này có cơ sở thực tế. Hồ phía trước nhận nắng sáng và được nhìn thấy từ phòng khách, nên dễ chăm và dễ phát hiện sự cố. Hồ hình cong không có góc chết, nước lưu thông đều, ít đọng rác ở góc. Hồ sau nhà sát tường vừa khó quan sát, vừa dễ làm ẩm móng nếu chống thấm kém. Nói cách khác, quan niệm và kỹ thuật cùng hướng tới một chiếc hồ đặt ở nơi nhìn thấy, cách nhà một khoảng, hình dáng dễ vệ sinh.
Chọn vị trí hồ: bảng cân nhắc
Trước khi đào, hãy đặt các yếu tố sau lên bàn. Một vị trí tốt thường thoả phần lớn các dòng trong bảng:
| Yếu tố | Nên | Nên tránh |
|---|---|---|
| Khoảng cách tới móng nhà | Để một khoảng lùi đủ để không thấm vào móng | Hồ sát chân tường, đặc biệt tường nhà cũ |
| Ánh nắng | Có nắng buổi sáng, râm buổi chiều | Nắng gắt cả ngày (nước nóng, rêu nhiều) hoặc tối hẳn (cây thuỷ sinh chết) |
| Cây lớn phía trên | Không có tán lớn ngay trên hồ | Dưới cây rụng nhiều lá, quả |
| Tầm nhìn từ trong nhà | Nhìn được từ phòng khách hoặc bếp | Góc khuất người lớn không thấy |
| Điện cho máy bơm | Có ổ điện ngoài trời đạt chuẩn, có chống giật | Kéo dây điện tạm qua sân |
| Thoát nước tràn | Có đường tràn khi mưa to | Hồ ở chỗ trũng nhất sân |
Dòng "tầm nhìn từ trong nhà" vừa đúng với ý người xưa muốn thấy nước phía trước, vừa là điều kiện an toàn quan trọng nhất nếu nhà có trẻ nhỏ.
Hình dáng và kích thước: đẹp và dễ chăm
Hình cong mềm dễ chăm hơn hình vuông nhiều góc. Nước tuần hoàn quanh hồ cong đều hơn, rác lá không mắc ở góc. Nếu sân theo phong cách hiện đại cần hồ chữ nhật, có thể bo tròn các góc trong lòng hồ mà vẫn giữ mép thẳng bên trên.
Mặt lõm hướng về nhà là chi tiết dễ chiều theo quan niệm. Với hồ hình hạt đậu hay vòng cung, xoay phần lõm về phía nhà không tốn thêm chi phí nào. Đó là kiểu điều chỉnh vừa đẹp vừa rẻ mà bài này khuyến khích.
Kích thước tương xứng với sân. Hồ chiếm quá nửa sân khiến sân mất chỗ sinh hoạt và tăng độ ẩm cho cả nhà. Một hồ nhỏ, có cây và tiếng nước, thường dễ chịu hơn một hồ lớn khó chăm.
Độ sâu theo mục đích. Hồ cá koi cần sâu hơn để cá tránh nóng; hồ cảnh chỉ để cây và tiếng nước có thể nông. Nhưng dù nông hay sâu, nếu có trẻ nhỏ thì phải có biện pháp che chắn — đọc mục an toàn bên dưới.
Mép hồ không trơn. Đá mép hồ nên chọn loại nhám, không đánh bóng; tránh rêu đóng ở chỗ người hay bước. Người già trượt ngã ở mép hồ là tai nạn phổ biến không kém đuối nước.
An toàn cho trẻ nhỏ: những việc phải làm
Đuối nước ở trẻ nhỏ xảy ra nhanh và im lặng, có khi chỉ trong vài phút người lớn quay đi. Nếu nhà có trẻ dưới sáu tuổi hoặc thường có cháu nhỏ đến chơi, hãy làm đủ các việc sau trước khi cho hồ hoạt động:
- Chọn vị trí nhìn thấy được từ nơi người lớn hay ngồi, không đặt hồ ở góc khuất sau nhà.
- Làm rào chắn quanh hồ hoặc lưới thép chịu lực đặt ngay dưới mặt nước — cá và cây vẫn sống, trẻ ngã vào không chìm.
- Không để đồ chơi, ghế, bậc kê sát mép hồ khiến trẻ trèo được.
- Cổng sân ra phía hồ có chốt ở vị trí cao hơn tầm tay trẻ.
- Dạy trẻ lớn hơn quy tắc không chơi gần hồ khi không có người lớn.
- Người lớn trong nhà nên biết sơ cứu đuối nước cơ bản.
Không có quan niệm nào đáng để đánh đổi những việc này. Nếu chưa làm được rào chắn, có thể tạm để hồ cạn hoặc dùng bể nước nổi cao, thành dày, thay cho hồ đào sâu trong những năm con còn nhỏ.
Giữ nước sạch, không muỗi, không mùi
Quan niệm luôn nhấn mạnh nước phải "sống" — trong, chảy, có sinh vật. Đây cũng chính là điều kiện để hồ không thành ổ muỗi. Hồ nước đứng yên là nơi muỗi đẻ trứng; ở Việt Nam, điều này gắn trực tiếp với nguy cơ sốt xuất huyết. Một máy bơm tuần hoàn nhỏ tạo dòng chảy hoặc thác nhỏ đã giúp hạn chế bọ gậy. Thả một ít cá nhỏ ăn bọ gậy là cách làm truyền thống vẫn hiệu quả.
Bộ lọc phù hợp với thể tích hồ, cây thuỷ sinh chiếm một phần mặt nước để hạn chế rêu, và vớt lá rụng thường xuyên là ba việc giữ nước trong. Không nên dùng hoá chất diệt rêu tuỳ tiện vì có thể làm chết cá và cây, ảnh hưởng tới trẻ con và thú cưng nếu chúng tiếp xúc. Máy bơm và đèn trong hồ phải dùng loại dành cho môi trường nước, nối qua thiết bị chống giật và do thợ điện lắp; điện và nước là cặp nguy hiểm nhất trong sân vườn.
Khi sân không đủ chỗ cho hồ
Nhà phố, nhà ống hay căn có sân trước nhỏ vẫn có thể có yếu tố nước mà không phải đào hồ. Một chậu nước lớn trồng sen hoặc súng, một máng nước chảy nhỏ ốp tường, hay một bể đá đặt ở góc sân đều cho được tiếng nước và mặt nước phản chiếu. Những phương án này dễ vệ sinh, dễ dời khi cần, không ảnh hưởng móng nhà.
Một số gia đình làm hồ ở giếng trời hoặc dưới gầm cầu thang. Cần cân nhắc kỹ: không gian kín, ít nắng khiến nước nhanh hôi, độ ẩm tăng trong nhà, đặc biệt ở miền Bắc vào mùa nồm. Hồ trong nhà cũng khó làm rào chắn cho trẻ. Nếu vẫn muốn, hãy chọn thể tích nhỏ, có lọc tốt, và đặt nơi có thông gió. Nếu bạn muốn đặt thêm đá, tượng nhỏ hay vật trang trí bên hồ, có thể tham khảo các mẫu ở thegioiphongthuy.com, nhưng hãy chọn món nặng, đế vững để không đổ xuống nước.
Những hiểu lầm hay gặp về hồ nước trong sân
"Hồ càng to thì càng tốt." Quan niệm chuộng nước phía trước nhưng không nói hồ phải lớn. Hồ lớn tốn điện bơm lọc, tốn công vớt lá, tăng độ ẩm quanh nhà và chiếm mất chỗ sinh hoạt. Một hồ nhỏ, nước trong, có cây và cá khoẻ đẹp hơn hẳn một hồ lớn nước xanh đục vì chăm không xuể.
"Hồ phải đặt đúng một phương theo tuổi gia chủ." Có những cách xem chọn phương vị đặt nước theo tuổi hoặc theo năm. Nếu gia đình muốn tham khảo, hãy coi đó là một tiêu chí phụ, đặt sau các tiêu chí ánh nắng, khoảng cách móng, tầm nhìn và thoát nước. Một vị trí "đúng phương" mà nằm sát móng hay khuất tầm nhìn trẻ nhỏ thì không đáng đổi.
"Nước phải chảy về phía nhà." Người ta hay dặn thác nước, máng nước nên chảy hướng vào nhà chứ không chảy ra. Bạn có thể chiều theo bằng cách xoay hướng thác, nhưng đường nước tràn khi mưa thì bắt buộc phải dẫn ra rãnh, ra hố ga, tuyệt đối không dẫn về phía móng nhà.
"Có hồ rồi thì không cần lưới, rào." Nhiều người ngại rào làm mất vẻ tự nhiên. Có những giải pháp gần như vô hình như lưới thép chịu lực chìm dưới mặt nước hoặc rào thấp bằng gỗ, tre kết hợp cây bụi. Đẹp và an toàn đi được cùng nhau.
Câu nên hỏi người làm hồ trước khi thi công
Phần lớn sự cố của hồ nước sân vườn đến từ những thứ không thấy được sau khi hồ đã đầy nước. Trước khi khởi công, hãy hỏi rõ và ghi lại câu trả lời:
- Lòng hồ chống thấm bằng gì, bảo hành bao lâu, nếu thấm thì sửa thế nào mà không phải đập hết.
- Khoảng cách từ thành hồ tới móng nhà, tường rào là bao nhiêu và vì sao chọn khoảng đó.
- Bộ lọc và máy bơm có công suất phù hợp thể tích hồ không; mỗi tháng phải vệ sinh mấy lần.
- Điện cho bơm, đèn đi đường nào, có thiết bị chống giật riêng không, ổ điện đặt ở đâu để không bị nước mưa hắt.
- Khi mưa lớn nước tràn đi đâu; có ống xả đáy để thay nước, vệ sinh không.
- Có phương án lưới hoặc rào an toàn nếu nhà có trẻ nhỏ; chi phí thêm bao nhiêu.
Một người thợ làm hồ có kinh nghiệm sẽ trả lời rành mạch những câu này. Câu trả lời ậm ừ ở mục chống thấm hay điện là dấu hiệu nên tìm thêm người khác để so sánh.
Câu hỏi thường gặp
Hồ nước phía sau nhà có thật sự không nên không?
Quan niệm truyền thống ít chuộng, nhưng điều đáng lo hơn là thực tế: hồ sau nhà thường khuất tầm nhìn, nguy hiểm cho trẻ, sát móng dễ thấm. Nếu sân sau rộng, có ánh sáng và bạn làm được rào chắn, một hồ nhỏ phía sau vẫn ổn về công năng.
Có cần chọn số lượng cá trong hồ theo con số may mắn?
Đó là tập quán của một số người, có thể làm theo nếu thích. Điều quyết định sức khoẻ của cá và chất lượng nước là mật độ cá so với thể tích hồ và công suất lọc. Thả quá nhiều cá cho đủ một con số đẹp thường làm nước nhanh đục.
Hồ nước có làm nhà ẩm hơn không?
Có thể, nếu hồ lớn, sát tường và nhà kín gió. Giữ khoảng cách với tường, chống thấm thành hồ tốt và đảm bảo thông gió cho phòng gần hồ sẽ hạn chế được. Ở miền Bắc mùa nồm, nên để ý các phòng tầng trệt quay ra hồ.
Hồ cá trước cửa chính có cản lối đi không?
Nên để lối từ cổng vào cửa chính thẳng và đủ rộng, hồ đặt lệch sang một bên. Lối đi phải được chiếu sáng ban đêm để không ai bước nhầm xuống hồ, đặc biệt người già và khách lạ.
Muốn tạm dừng hồ khi đi vắng lâu ngày thì làm sao?
Nếu không có người chăm, cân nhắc gửi cá, xả cạn bớt và che hồ để không tích nước mưa đọng. Máy bơm để chạy không người theo dõi nhiều tuần là rủi ro về điện. Khi về, vệ sinh lọc trước khi cho hồ chạy lại.