Bếp nấu nên đặt tựa vào một bức tường đặc, có thông gió tốt, không nằm giữa nhà, không ở gầm cầu thang, không ngay dưới xà ngang thấp, không sát hoặc đối diện cửa nhà vệ sinh, không thẳng trục cửa chính và không sát cửa sổ gió lùa. Đây là danh sách mà quan niệm truyền thống và kinh nghiệm an toàn gần như trùng nhau, vì bếp là nơi có lửa, gas, dầu nóng, nước và khói cùng một lúc.
Khi nói “bếp” ở đây là nói chỗ đặt mặt bếp nấu, không phải cả khu tủ bếp hay cả phòng bếp. Phân biệt điều này giúp bạn xử lý dễ hơn: nhiều khi chỉ cần dịch mặt bếp vài chục phân trong cùng dãy tủ là đã ra khỏi vị trí cần tránh.
Bài đi qua từng vị trí theo cùng một khuôn: quan niệm nói gì, rủi ro thật là gì, và chỉnh thế nào khi bếp đã làm xong. Phần chọn hướng bếp theo năm sinh có trong một bài riêng trên trang; ở đây chỉ bàn vị trí.
Bảy vị trí đặt bếp hay bị khuyên tránh
Bảng gom các vị trí trước, các mục sau đi vào chi tiết những trường hợp hay gặp nhất ở nhà ống và căn hộ.
| Vị trí | Quan niệm truyền thống | Rủi ro, bất tiện thật | Chỉnh khi đã lỡ |
|---|---|---|---|
| Giữa nhà, trung tâm mặt bằng | Lửa ở “tim nhà” là không yên | Khói, mùi lan đều khắp nhà; khó đưa ống hút mùi ra ngoài | Hút mùi công suất đủ có ống ra ngoài; vách ngăn kính |
| Dưới xà ngang thấp | Xà “đè” lên bếp, người nấu nặng nề | Khó lắp hút mùi; khói đọng dưới xà; đầu người nấu sát khối dầm | Làm trần giấu xà; lắp hút mùi đúng tâm bếp |
| Gầm cầu thang | Bếp bị người đi lại “dẫm lên đầu” | Trần thấp dốc, bí; khói lửa đi thẳng lên lối thoát duy nhất | Dời mặt bếp ra khỏi gầm; gầm làm kho đồ khô |
| Sát hoặc đối cửa nhà vệ sinh | Thuỷ, uế lấn bếp | Vệ sinh thực phẩm, mùi, hơi ẩm | Cửa vệ sinh tự đóng; quạt hút riêng; vách chắn |
| Thẳng trục cửa chính | Khách vào thấy bếp, “lộ” bếp | Gió từ cửa thổi tắt lửa gas, bụi đường bay vào | Bình phong, kệ chắn, đổi chỗ bàn ăn làm vùng đệm |
| Sát cửa sổ, gió lùa | Lửa gặp gió là bất ổn | Gió làm lửa gas chao, tắt; rèm gần bếp dễ bắt lửa | Dời bếp khỏi cửa sổ ít nhất một khoảng; bỏ rèm vải gần bếp |
| Không có tường tựa, đặt ở đảo bếp | Bếp “không có hậu” | Hút mùi đảo khó lắp và kém hiệu quả; dầu bắn ra mọi phía | Nấu nhiều thì để bếp sát tường, đảo dùng sơ chế |
Phần lớn các vị trí này chung một mẫu số: lửa và gas cần một chỗ kín gió, có tường tựa, có đường thoát khói thẳng ra ngoài, và không nằm trên lối thoát hiểm. Khi hiểu mẫu số ấy, bạn tự đánh giá được những vị trí không có trong bảng.
Bếp giữa nhà và bếp không có tường tựa
Quan niệm dân gian coi trung tâm ngôi nhà là chỗ cần ổn định, không nên đặt bếp hay nhà vệ sinh. Nhiều người hiểu “giữa nhà” theo nghĩa đen là điểm giữa mặt bằng. Ở nhà ống dài mười lăm, hai mươi mét, bếp đặt giữa nhà thường là khi nhà chia hai khối có giếng trời, bếp nằm ngay sau phòng khách.
Về công năng, bếp giữa nhà khó thoát khói nhất vì xa cả mặt tiền lẫn mặt sau. Ống hút mùi phải đi dài qua trần, có khúc cua, lực hút giảm, mùi đồ chiên lan sang phòng khách và lên cầu thang. Nếu nhà có giếng trời ngay cạnh bếp thì vấn đề nhẹ hơn nhiều, vì khói có đường thoát thẳng lên.
Bếp không có tường tựa, ví dụ bếp nấu đặt trên đảo bếp giữa phòng, là kiểu thiết kế nhập từ nhà phương Tây nơi món ăn ít chiên xào. Với cách nấu Việt nhiều dầu mỡ, bếp đảo dễ bắn dầu ra sàn và ghế ngồi, máy hút mùi treo giữa trần thường kém hơn loại áp tường. Nhiều gia đình giữ đảo cho việc sơ chế và ăn sáng, còn bếp nấu chính vẫn đặt sát tường. Quan niệm “bếp phải có hậu” vì vậy cũng là một lời khuyên công năng.
Bếp dưới gầm cầu thang: trường hợp nên dời nhất
Nhà ống mặt tiền hẹp hay tận dụng gầm cầu thang cho bếp để tiết kiệm diện tích. Theo quan niệm, đây là một trong những vị trí bị kiêng nhiều nhất: bếp nằm dưới chỗ người đi lại, bị “dẫm lên”. Nhiều người nghe lời kiêng này như chuyện mê tín, nhưng ở đây lý do an toàn rất rõ.
Cầu thang trong nhà ống thường là lối thoát hiểm duy nhất từ các tầng trên. Nếu bếp đặt dưới gầm cầu thang và có sự cố cháy chảo dầu hay rò gas, lửa và khói đi thẳng lên đúng con đường người ở tầng trên cần dùng để thoát xuống. Gầm cầu thang còn có trần thấp dốc, không gian bí, máy hút mùi khó lắp đúng chiều cao, người nấu phải cúi đầu.
Cách xử lý hợp lý là dời mặt bếp nấu ra khỏi gầm, dù chỉ sang bên cạnh. Gầm cầu thang dùng làm kho đồ khô, tủ lạnh, chỗ để máy giặt hoặc tủ đựng đồ không cháy. Nếu thật sự không còn chỗ nào, ít nhất phải có máy hút mùi đủ lực có ống thoát ra ngoài, bình chữa cháy nhỏ và chăn chữa cháy trong tầm tay, đầu báo khói ở chiếu nghỉ, và mặt dưới cầu thang ốp vật liệu chống cháy.
Bếp dưới xà ngang: chỉnh bằng trần và máy hút mùi
Xà ngang chạy ngay trên mặt bếp là trường hợp gặp nhiều ở nhà phố cải tạo, khi tường cũ được đập thông để mở rộng bếp và để lại dầm chịu lực. Quan niệm coi xà “đè” lên bếp, người nấu thấy nặng nề. Cảm giác đó có thật, vì người nấu đứng lâu ở một chỗ, đầu cách khối dầm chỉ vài chục phân.
Vấn đề kỹ thuật nằm ở máy hút mùi. Máy hút mùi cần lắp ở độ cao nhất định so với mặt bếp, đúng tâm vùng nấu, và cần đường ống đi ra ngoài. Xà ngang thấp thường chặn đúng chỗ đặt máy hoặc chỗ đi ống, buộc thợ lắp lệch hoặc lắp loại tuần hoàn. Khói đọng dưới mặt dầm, ám vàng trần và tường quanh đó sau vài tháng.
Cách xử lý thường thấy là làm trần thạch cao chịu ẩm hạ xuống ngang mặt dưới dầm, giấu xà và đi ống hút mùi trong trần. Nếu trần đã thấp, có thể chỉ ốp hộp quanh dầm rồi chọn máy hút mùi loại áp sát hoặc âm tủ phù hợp. Đây là việc nên làm cùng lúc với đóng tủ bếp, để thợ tủ và thợ trần phối hợp vị trí ngay từ đầu. Không nên treo vật “hoá giải” lên xà trên bếp; chúng bám dầu mỡ và có thể rơi xuống chảo.
Bếp sát nhà vệ sinh và bếp đối cửa nhà vệ sinh
Quan niệm: bếp là nơi nấu thức ăn cho cả nhà, cần sạch; nhà vệ sinh là nơi ô uế. Đặt hai thứ sát nhau hay đối cửa nhau bị xem là để cái bẩn lấn vào cái nuôi sống. Lời kiêng này gần như ai cũng đồng tình mà không cần giải thích thêm.
Thực tế: nhà ống thường dồn bếp và nhà vệ sinh ra phía sau để chung đường ống cấp thoát nước, nên chúng hay nằm sát nhau. Vấn đề thật là mùi, hơi ẩm và vi khuẩn từ nhà vệ sinh có thể theo không khí sang khu sơ chế, nhất là khi cửa vệ sinh để mở và quạt hút của bếp tạo áp âm kéo không khí từ nhà vệ sinh sang.
Chỉnh khi đã lỡ: lắp bản lề tự đóng hoặc tay co thuỷ lực cho cửa nhà vệ sinh; lắp quạt hút riêng cho nhà vệ sinh có ống thoát ra ngoài; đổi chiều mở cửa để khi mở không nhìn thẳng vào khu nấu. Nếu có thể, đặt một vách hoặc tủ cao giữa cửa nhà vệ sinh và mặt bếp. Khu sơ chế, chậu rửa thực phẩm nên ở phía xa cửa vệ sinh nhất trong dãy tủ.
Chung vách: bếp tựa vào vách chung với nhà vệ sinh thì cần chú ý chống thấm vách, vì phía sau tủ bếp là chỗ ẩm mốc khó thấy. Khi đóng tủ, để một khe hở nhỏ hoặc dùng lớp lót chống ẩm cho mặt sau tủ.
Bếp thẳng cửa chính và bếp sát cửa sổ
Bếp nhìn thấy từ cửa chính bị kiêng vì người xưa coi bếp là chỗ kín đáo của gia đình, khách vào nhà không nên thấy ngay. Ngày nay nhà ống hay có phòng khách, bàn ăn, bếp nối thành một trục dài, đứng ở cửa nhìn thẳng thấy bếp là chuyện phổ biến. Về công năng, điều đáng lo là gió: cửa chính mở cả ngày ở nhà mặt phố tạo luồng gió dọc nhà, thổi thẳng vào bếp làm lửa gas chao, có khi tắt mà gas vẫn xả nếu bếp không có van an toàn ngắt gas.
Cách chỉnh là tạo một lớp đệm: kệ trang trí rỗng, tủ thấp, vách lam gỗ giữa phòng khách và bếp; hoặc xoay bàn ăn thành vùng chuyển tiếp. Đổi bếp sang bếp từ cũng loại bỏ chuyện gió thổi tắt lửa. Nếu vẫn dùng bếp gas, chọn bếp có van an toàn ngắt gas khi tắt lửa.
Bếp sát cửa sổ thì khác: nhiều người thích nấu ăn nhìn ra ngoài, và cửa sổ gần bếp giúp thoát mùi. Rủi ro nằm ở gió lùa làm lửa chao và rèm vải cạnh bếp. Giữ một khoảng cách giữa mép bếp và cửa sổ, thay rèm vải bằng rèm cuốn chất liệu chống cháy hoặc kính mờ, và khi nấu thì khép cánh cửa sổ phía gần bếp, mở cánh phía xa.
Kiểm tra vị trí bếp nhà mình trong mười lăm phút
Dùng danh sách dưới đây khi xem nhà mua lại, nhà thuê hoặc trước khi đóng tủ bếp mới. Mỗi câu trả lời “có” là một điểm cần xử lý.
- Đứng ở cửa chính nhìn vào: thấy thẳng mặt bếp nấu không, và cửa chính có hay mở cả ngày không?
- Ngước lên trên mặt bếp: có xà ngang thấp, có mặt dưới cầu thang không?
- Nhìn sang hai bên: cửa nhà vệ sinh có mở về phía bếp hoặc cách mặt bếp quá gần không?
- Mặt bếp có tựa vào tường đặc không, hay đặt trên đảo, cạnh cửa sổ, dưới cửa sổ?
- Khói từ bếp đi ra ngoài bằng đường nào: ống hút mùi ra tường ngoài, giếng trời, hay chỉ lọc tuần hoàn trong nhà?
- Nếu cháy ở bếp, người ở tầng trên thoát xuống bằng đường nào và có phải đi qua bếp không?
- Bình gas đặt ở đâu, có nằm trong tủ kín không thông gió, gần ổ điện hay gần nguồn nhiệt không?
Hai câu cuối là hai câu quan trọng nhất, dù không có trong lời kiêng truyền thống nào. Các câu trước giúp bạn dung hoà với quan niệm của gia đình; hai câu cuối giữ an toàn cho cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Bếp nằm ở phía sau nhà nhưng ngay dưới bàn thờ tầng trên có sao không?
Nhiều gia đình kiêng đặt bếp ngay dưới bàn thờ tầng trên, cũng như kiêng giường ngủ dưới bàn thờ. Nếu đúng như vậy, dịch mặt bếp hoặc dịch bàn thờ vài chục phân là cách nhẹ nhàng nhất. Về thực tế, khói và nhiệt từ bếp lên tầng trên là chuyện cần xử lý bằng hút mùi.
Đặt bếp đối diện cửa phòng ngủ có cần tránh không?
Quan niệm có nhắc tới trường hợp này. Về thực tế, mùi và khói khi nấu dễ lùa vào phòng ngủ nếu cửa để mở. Giữ cửa phòng ngủ khép khi nấu, hút mùi có ống ra ngoài là đủ trong phần lớn trường hợp.
Bếp đặt ở tầng trên cùng, cạnh sân thượng có ổn không?
Nhiều nhà ống đưa bếp và phòng ăn lên tầng trên cùng để thoáng và không ám mùi các tầng dưới. Bố trí này tốt về khói, nhưng cần tính chuyện mang đồ ăn lên xuống, đường ống gas, và nắng nóng của mái. Người già trong nhà có thể ngại leo cầu thang nhiều lần.
Bếp từ có cần tránh những vị trí này như bếp gas không?
Bếp từ không có lửa trần nên ít lo gió thổi tắt và ít nguy cơ bén lửa sang rèm. Nhưng khói dầu mỡ khi chiên xào vẫn có, nên các vị trí khó thoát khói như giữa nhà, gầm cầu thang vẫn bất tiện. Ổ điện riêng, dây đủ tải là phần an toàn thay cho chuyện gas.
Có nên xem ngày trước khi dời bếp không?
Một số gia đình có tập quán chọn ngày khi dời hay đặt bếp mới, đó là lựa chọn riêng. Nhưng nếu bếp đang rò gas, ống gas cũ nứt hay ổ điện cháy sém, việc sửa phải làm ngay, không chờ ngày.