Quan niệm truyền thống ngại bếp nằm ở chỗ nhìn thẳng từ cửa chính và ngại lửa bếp ở quá gần chỗ ngồi tiếp khách; trong phòng khách liền bếp, điều này được giải quyết bằng cách đặt khu nấu ở phía sâu, lệch khỏi trục cửa, ngăn với khu ngồi bằng đảo bếp, quầy bar hoặc kệ thấp. Về công năng, đó cũng chính là cách để mùi khói, dầu mỡ, tiếng ồn bếp không tràn sang sofa và rèm.
Phòng khách liền bếp là kiểu bố trí phổ biến nhất ở căn hộ chung cư và nhiều nhà ống mới xây: tiết kiệm diện tích, sáng, người nấu không bị tách khỏi cả nhà. Nhưng nó có ba vấn đề cần xử lý: mùi và dầu mỡ, tầm nhìn từ cửa chính, và ranh giới giữa hai khu. Bài này đi qua từng vấn đề, kèm cách làm cho nhà đang ở. Vị trí, hướng bếp đi sâu ở mục bếp trên trang.
Vì sao người xưa tách bếp khỏi nơi tiếp khách
Nhà Việt truyền thống thường làm bếp riêng, tách khỏi nhà chính, ở phía sau hoặc bên hông. Lý do thực tế là bếp củi, bếp rơm nhiều khói, dễ cháy, và nhà tranh vách đất không chịu được lửa gần. Quan niệm vì vậy gắn bếp với "hoả" cần được đặt ở chỗ riêng, không phô ra trước mắt khách, không để gió từ cửa chính thổi thẳng vào lửa.
Ngày nay bếp gas, bếp từ ít khói hơn nhiều, nhà xây gạch bê tông chống cháy tốt hơn. Nhưng nấu ăn vẫn sinh hơi dầu, mùi, nhiệt và tiếng ồn. Hơi dầu bay xa, bám vào trần, rèm, sofa vải, màn hình tivi; mùi cá, mùi mắm lưu lại trong vải nhiều ngày. Đó là lý do lời khuyên tách bếp khỏi chỗ ngồi vẫn còn giá trị, chỉ là cách tách đã nhẹ nhàng hơn.
Mặt khác, bếp mở có những lợi ích mà nhà xưa không có: người nấu trò chuyện được với cả nhà, trông được trẻ con, ánh sáng từ ban công chiếu tới cả khu bếp. Mục tiêu không phải là quay về bếp kín, mà là có ranh giới đủ để mỗi khu làm tốt việc của nó.
Ba vấn đề của phòng khách liền bếp và cách xử lý
Mỗi vấn đề có một lý do trong quan niệm và một lý do trong sinh hoạt:
| Vấn đề | Cách nói truyền thống | Lý do sinh hoạt | Cách xử lý |
|---|---|---|---|
| Bếp nhìn thẳng từ cửa chính | Hoả đối cửa, "lộ" bếp núc | Khách vào thấy ngay bếp bừa; gió từ cửa thổi vào lửa | Đặt khu nấu lệch trục cửa; tủ cao hoặc vách lam chắn tầm nhìn |
| Lửa bếp gần chỗ ngồi | Hoả gần nơi sum họp | Mùi, khói, dầu bám sofa; nguy cơ cháy lan | Khoảng cách, đảo bếp ở giữa, hút mùi xả ra ngoài |
| Không có ranh giới | Khí lẫn lộn, không phân rõ | Bừa bếp nhìn thấy từ sofa, tiếng ồn khi nấu | Thảm, đèn, kệ, khác vật liệu sàn để định vùng |
Ba cách xử lý này bổ trợ nhau. Một căn hộ thường không làm được hết, nhưng chỉ cần hút mùi đúng và một ranh giới rõ đã giải quyết phần lớn khó chịu.
Chia vùng: năm cách không cần xây tường
Đảo bếp hoặc quầy bar. Vừa là mặt bếp phụ, vừa là bàn ăn nhanh, vừa che tầm nhìn vào khu nấu từ sofa. Quầy cao hơn mặt bếp khoảng một gang tay che được bát đĩa bẩn. Cần lối đi xung quanh đủ rộng.
Kệ thấp sau lưng sofa. Sofa quay lưng về phía bếp, một kệ thấp ngay sau lưng ghế vừa tạo "lưng" cho chỗ ngồi theo quan niệm, vừa là ranh giới. Kệ không nên cao quá vai người ngồi để không chặn ánh sáng.
Thảm và vật liệu sàn khác nhau. Khu bếp lát gạch dễ lau, khu khách trải thảm hoặc sàn gỗ. Chỗ chuyển vật liệu chính là đường ranh. Lưu ý không tạo gờ vấp ở chỗ chuyển.
Đèn riêng cho từng khu. Đèn trần sáng trắng cho khu nấu, đèn ấm, dịu cho khu khách. Tắt đèn bếp sau bữa tối là "đóng" khu bếp lại về mặt thị giác.
Vách kính trượt hoặc cửa xếp. Khi cần chặn mùi hẳn, như lúc chiên rán, kéo vách lại; bình thường mở ra cho thông thoáng. Phù hợp với nhà hay nấu món nhiều mùi.
Mùi và dầu mỡ: thứ quyết định bếp mở có dễ sống không
Trong phòng khách liền bếp, máy hút mùi là thiết bị quan trọng nhất. Máy hút mùi tốt nhất là loại có ống dẫn khí ra ngoài trời; loại tuần hoàn chỉ lọc qua than hoạt tính rồi thổi khí trở lại phòng, giữ được một phần dầu mỡ nhưng không đưa hơi nóng, hơi nước ra ngoài. Căn hộ không có đường thoát ra ngoài buộc dùng loại tuần hoàn thì phải thay than lọc đúng hạn.
Cách dùng cũng quan trọng như loại máy: bật hút mùi trước khi bắt đầu nấu vài phút và để chạy thêm một lúc sau khi tắt bếp; nấu ở các họng bếp phía sau, gần tâm máy hút; dùng nắp đậy khi chiên rán. Mở một cửa sổ ở xa bếp để có không khí bù vào, nếu không máy hút sẽ kém hiệu quả.
Vật liệu trong khu khách cũng nên tính tới: rèm, vỏ sofa tháo giặt được; tránh thảm lông dài ngay cạnh bếp; trần gần bếp sơn loại lau chùi được. Với gia đình hay nấu món nhiều mùi như kho cá, rán mắm, đặt khu nấu xa sofa nhất có thể, hoặc có một bếp phụ ngoài lô gia, ban công nếu toà nhà cho phép và đảm bảo an toàn.
Một thói quen nhỏ có ích: sau bữa tối, lau mặt bếp và đóng nắp thùng rác hữu cơ ngay. Mùi trong không gian mở thường không đến từ lúc nấu mà đến từ chảo dầu để qua đêm, thùng rác chưa đổ, khăn lau bếp ẩm.
Ánh sáng và thông gió cho không gian mở
Một lợi thế lớn của phòng khách liền bếp là ánh sáng: cửa sổ, ban công ở khu khách chiếu sáng được cả khu bếp vốn thường nằm sâu bên trong. Muốn giữ lợi thế này, vật chia vùng giữa hai khu nên thấp hoặc thoáng; tủ bếp trên cao nên có màu sáng; đảo bếp không nên cao quá tầm vai.
Gió cũng vậy. Không gian mở cho phép gió đi từ cửa sổ khu khách tới cửa sổ hay lô gia khu bếp, mang theo mùi bếp ra ngoài. Nhưng nếu gió đi ngược, từ bếp về phía phòng khách, mùi sẽ theo gió tràn vào sofa. Quan sát hướng gió thường ngày của căn nhà: nếu gió chủ yếu thổi từ ban công khách vào trong, khi nấu nên mở cửa phía bếp để gió đẩy mùi ra; nếu ngược lại, đóng bớt cửa phía khách khi nấu.
Quan niệm nói khí trong nhà nên "lưu thông theo một chiều", từ chỗ sạch tới chỗ bẩn rồi ra ngoài. Đặt bếp ở cuối đường gió, gần cửa thoát, chính là áp dụng ý đó vào chuyện mùi khói rất đời thường.
Bếp và cửa chính: chỉnh thế nào khi bếp nhìn thẳng ra cửa
Căn hộ nhỏ hay có bố cục: mở cửa là thấy ngay tủ bếp ở tường đối diện. Quan niệm ngại vì "lộ" bếp và vì gió từ cửa thổi thẳng vào lửa. Ở góc thực tế, mỗi lần mở cửa khi đang nấu, gió lùa làm lửa bếp gas chao, và mùi bếp theo gió đẩy ra hành lang.
Cách chỉnh: nếu đang thiết kế, xoay khu nấu sang tường bên, đặt chậu rửa hoặc tủ lạnh ở phía nhìn ra cửa thay vì bếp nấu. Nếu không thay đổi được tủ bếp, đặt một tủ cao, kệ hoặc vách lam ngắn ở lối vào, đủ chắn tầm nhìn thẳng từ cửa tới bếp nấu; kết hợp huyền quan và tủ giày. Treo rèm vải ở lối vào bếp là cách nhẹ nhất cho nhà thuê.
Bếp từ không có lửa nên vấn đề gió thổi tắt lửa không còn, nhưng chuyện tầm nhìn và mùi vẫn vậy. Chi tiết về vị trí, hướng bếp theo quan niệm có ở mục bếp trên trang; ở phòng khách, việc cần làm là che tầm nhìn và chặn mùi.
Bàn ăn: cầu nối giữa phòng khách và bếp
Ở phòng khách liền bếp, bàn ăn thường nằm giữa hai khu và đóng vai trò chuyển tiếp. Quan niệm thích bàn ăn ở chỗ ổn định, không nằm trên lối đi xuyên, không dưới xà ngang, không đối thẳng cửa nhà vệ sinh. Về sinh hoạt, bàn ăn gần bếp để bưng thức ăn tiện, nhưng đủ xa khu nấu để người ngồi ăn không bị hơi nóng.
Bàn tròn hợp với không gian mở hẹp vì không có góc chắn lối đi và dễ thêm ghế. Bàn chữ nhật hẹp đặt dọc theo đảo bếp tiết kiệm diện tích. Đèn thả thấp phía trên bàn ăn giúp định vùng khu ăn rõ ràng mà không cần vách.
Với nhà ống, thứ tự thường là phòng khách phía trước, bàn ăn ở giữa gần giếng trời hoặc cầu thang, bếp ở phía sau gần cửa sau. Bố cục này vừa hợp quan niệm (bếp ở sâu, không lộ ra cửa) vừa tiện cho đường thoát khói và nước thải ra phía sau.
An toàn trong không gian mở
Không gian mở làm bếp gần hơn với khu sinh hoạt, nên vài điều an toàn càng phải chú ý:
- Bình gas đặt ở nơi thoáng, có khoá van, không để trong tủ kín sát khu ngồi; kiểm tra dây dẫn định kỳ.
- Đầu báo khói hoặc báo gas ở khu bếp; báo khói không đặt ngay trên bếp để tránh báo nhầm khi nấu.
- Rèm, khăn, giấy không treo gần họng bếp; sofa, thảm cách khu nấu một khoảng an toàn.
- Trẻ nhỏ chơi ở phòng khách dễ chạy vào bếp: cài khoá trẻ em cho núm bếp, quay cán chảo vào trong, có thể dùng cổng chắn.
- Ổ điện ở đảo bếp có nắp che, xa chậu rửa; thiết bị điện công suất lớn dùng ổ riêng.
- Bình chữa cháy nhỏ để ở chỗ dễ lấy giữa bếp và lối ra, cả nhà biết cách dùng.
Những điều này đi trước mọi chuyện bếp hướng nào hay đối cửa nào. Một khu bếp mở an toàn là khu bếp cả nhà yên tâm sinh hoạt bên cạnh.
Câu hỏi thường gặp
Có nên làm vách kính ngăn bếp và phòng khách?
Vách kính giữ được ánh sáng và tầm nhìn mà chặn được mùi khi đóng. Nên dùng kính cường lực, khung chắc, cửa trượt hoặc cửa xếp để mở rộng khi cần. Hợp với gia đình hay nấu món nhiều mùi.
Sofa quay lưng vào bếp có sao không?
Đây là cách bố trí phổ biến trong căn hộ để tivi ở tường đặc. Quan niệm thích ghế có lưng tựa; đặt một kệ thấp sau lưng sofa là đủ. Giữ khoảng cách để người nấu đi lại không vướng ghế.
Máy hút mùi tuần hoàn có đủ cho bếp mở không?
Giữ được một phần dầu mỡ và mùi nếu thay lọc than đúng hạn, nhưng không đưa hơi nóng, hơi ẩm ra ngoài. Nếu có thể đi ống ra ngoài trời, nên chọn loại xả ngoài. Với căn hộ không có đường ống, kết hợp mở cửa sổ khi nấu.
Bếp mở có cần đặt bàn thờ xa không?
Quan niệm ngại bàn thờ ở sát bếp hoặc bị khói bếp ám. Trong căn hộ phòng khách liền bếp, đặt bàn thờ ở tường xa khu nấu nhất, không chung tường với bếp. Chi tiết có ở mục bàn thờ trên trang.
Có nên đặt tủ lạnh ngay cạnh lối vào?
Tủ lạnh cao, đặt cạnh lối vào có thể làm vách chắn tầm nhìn vào bếp. Cần chừa khe tản nhiệt hai bên và phía sau, không đặt sát bếp nấu. Quan niệm có người ngại tủ lạnh đối cửa; đặt nghiêng hoặc che bằng tủ là đủ.