Nước chảy quanh nhà có lợi hay có hại tuỳ vào ba điều: nước sạch hay bẩn, chảy êm hay xiết, và nhà nằm ở phía bờ an toàn hay phía bị nước xói. Quan niệm truyền thống ưa dòng nước uốn cong ôm lấy nhà, chảy chậm và trong; kiêng dòng chảy thẳng vào nhà, chảy xiết, nước đọng hôi thối hay nhà nằm ở khúc sông bị xói lở.
Những điều đó trùng khít với những gì kỹ sư thuỷ lợi và người làm nhà hiểu về thoát nước, sạt lở và vệ sinh môi trường. Bài này đi qua từng dạng nước quanh nhà ở Việt Nam — sông, kênh, mương hở, cống, rãnh nước mưa — và cách xử lý hợp lý cho từng trường hợp.
Quan niệm: vì sao người xưa thích nước "ôm" nhà
Trong cách xem đất phổ biến, một dòng nước uốn cong, chảy chậm, nhà nằm ở phía trong của khúc cong được coi là tốt; nhà nằm ở phía ngoài khúc cong, nơi dòng nước "chém" vào, thì bị coi là xấu. Nghe có vẻ trừu tượng, nhưng đó chính là quy luật bồi và lở mà ai sống ven sông cũng biết: phía trong khúc cong nước chậm, phù sa bồi lại, đất ổn định; phía ngoài nước chảy mạnh, bờ bị xói, đất dần lở.
Người xưa cũng kiêng nhà nằm ở cuối một đoạn nước chảy thẳng hướng vào nhà, vì mùa lũ nước dồn thẳng tới. Họ kiêng ao tù nước đọng sát nhà vì mùi hôi và bệnh. Có thể thấy mọi lời kiêng đều đặt trên trải nghiệm sống chung với nước qua nhiều thế hệ. Người đọc ngày nay không cần nhớ tên gọi, chỉ cần đem từng lời kiêng đối chiếu với điều kiện thật của khu nhà mình.
Từng dạng nước quanh nhà và điều nên kiểm
Ở đô thị và nông thôn Việt Nam, "nước quanh nhà" có nhiều dạng khác nhau. Mỗi dạng có mặt lợi, mặt hại riêng:
| Dạng nước | Mặt lợi | Mặt cần kiểm | Hướng xử lý chính |
|---|---|---|---|
| Sông, hồ lớn | Cảnh quan, gió mát | Sạt lở bờ, lũ, độ ẩm | Xem lịch sử lũ, kè bờ, nền cao |
| Kênh, rạch đô thị | Thoáng phía trước | Mùi, rác, muỗi, triều cường | Cửa lưới, nền cao, van một chiều |
| Mương thuỷ lợi, mương hở sau nhà | Thoát nước mưa | Bùn đọng, sạt mép, trẻ ngã | Rào mép, nạo vét, giữ khoảng lùi |
| Cống ngầm, hố ga trước nhà | Thoát nước kín | Tắc, trào ngược khi mưa | Giữ thông, nắp đậy chắc |
| Rãnh nước mưa chảy thẳng vào sân | Không có | Nước đổ dồn vào nhà | Đổi dốc, thêm rãnh chắn |
Cột "hướng xử lý" chỉ là các nhóm giải pháp; mức độ và chi phí cụ thể nên hỏi kỹ sư hoặc thợ có kinh nghiệm tại địa phương.
Kênh rạch và cống hở ở đô thị: sống chung thế nào
Mùi và muỗi là hai vấn đề hằng ngày. Nhà sát kênh ô nhiễm thường phải đóng cửa phía kênh vào mùa nắng. Lắp cửa lưới chống muỗi, đặt phòng ngủ ở phía xa kênh, trồng cây xanh ở mép đất để tạo một lớp đệm.
Triều cường và mưa lớn có thể đẩy nước ngược lên. Ở các đô thị chịu ảnh hưởng triều, nước có thể theo đường cống thoát của nhà chảy ngược vào. Van chống trào ngược trên đường thoát nước của nhà là giải pháp nhiều gia đình dùng; nên nhờ thợ có kinh nghiệm lắp đúng chỗ.
Bờ kênh có thể sạt. Nhà sát mép kênh không kè cần để ý vết nứt trên sân, tường rào nghiêng dần về phía nước. Đây là dấu hiệu cần mời kỹ sư xem ngay, không chờ.
Rác trôi về trước nhà. Một số đoạn kênh có khúc cong giữ rác. Quan niệm chuộng nhà ở phía trong khúc cong, nhưng ở kênh đô thị, đó có khi lại là chỗ rác dồn về. Đi xem lúc nước ròng để thấy rõ.
Nước mưa chảy thẳng vào nhà: tự kiểm và sửa
Dạng "nước đâm vào nhà" phổ biến nhất hiện nay không phải sông hay kênh mà là nước mưa từ đường, từ sân nhà bên hoặc từ mái nhà hàng xóm dồn về phía nhà mình. Kiểm và xử lý theo thứ tự:
- Quan sát lúc mưa to: nước từ đâu tới, chảy theo đường nào, đọng ở đâu.
- Kiểm độ dốc sân: sân phải dốc ra phía rãnh hoặc hố ga, không dốc vào nhà. Dùng một viên bi hoặc đổ một xô nước để thử.
- Xem máng xối và ống thoát nước mái của nhà mình và nhà bên có xả thẳng vào sân hay chân tường không.
- Nếu đường cao hơn sân, cân nhắc gờ chắn ở cổng, rãnh thu nước ngang lối vào, hoặc tấm chắn nước tháo lắp.
- Khơi thông hố ga và rãnh trước mỗi mùa mưa, vớt lá và rác.
- Trường hợp nước từ nhà hàng xóm đổ sang, trao đổi trực tiếp để cùng sửa ống xả hoặc máng; ghi ảnh khi cần.
Những sửa đổi này rẻ hơn nhiều so với việc chịu đựng nền ẩm, tường mốc và đồ đạc hư hỏng mỗi mùa mưa.
Nhà nông thôn cạnh mương thuỷ lợi
Ở nông thôn đồng bằng, nhiều nhà nằm sát mương thuỷ lợi. Mương mang lại lợi ích rõ ràng: thoát nước mưa nhanh, tưới vườn tiện. Nhưng có ba điều cần chú ý. Thứ nhất, trẻ nhỏ: mương sâu, bờ trơn sau mưa là nơi trẻ dễ trượt ngã, và đã có không ít vụ đuối nước thương tâm ở mương sát nhà. Rào chắn chắc chắn dọc mép mương là việc nên làm trước mọi trang trí.
Thứ hai, khoảng lùi: hành lang bảo vệ công trình thuỷ lợi thường có quy định riêng, xây lấn có thể vi phạm và cũng làm bờ yếu đi. Trước khi xây hoặc nới rộng nhà về phía mương, nên hỏi cán bộ địa chính, thuỷ lợi ở xã hoặc phường. Thứ ba, nước đọng: đoạn mương ít chảy vào mùa khô dễ thành nơi muỗi đẻ trứng. Phát quang bờ, khơi dòng, không đổ rác xuống mương là việc chung của cả xóm. Quan niệm thích nước "sống", chảy và sạch — chính là điều kiện để mương không hại sức khoẻ cả nhà.
Những điều không nên làm vì kiêng kỵ
Một số lời khuyên truyền miệng về "hoá giải" dòng nước có thể gây hại. Không nên tự ý đắp chặn, đổi dòng mương hay kênh chung chỉ để nước "không chảy thẳng vào nhà" — việc này ảnh hưởng tới cả khu, có thể gây ngập cho nhà khác và vi phạm quy định. Không nên đổ hoá chất xuống nước để "làm sạch", vì gây hại cho hệ sinh thái và nguồn nước dùng chung.
Gương bát quái hay vật phản chiếu treo hướng ra kênh hoặc nhà đối diện không giải quyết được ngập, mùi hay muỗi. Nếu bạn muốn đặt một vật trang trí theo tập quán, hãy đặt sao cho không chĩa vào nhà hàng xóm và không làm chói mắt người đi đường. Tiền và công sức nên dồn vào những việc làm thay đổi thật: nâng nền, khơi thông, rào chắn, lưới chống muỗi và giữ vệ sinh chung.
Nhà nhìn ra sông, hồ lớn: cảnh đẹp đi kèm ba thứ cần tính
Nhà có mặt tiền nhìn ra sông hoặc hồ lớn thường được coi là có thế đẹp, cả theo quan niệm lẫn theo giá thị trường. Tầm nhìn rộng, gió mát, ánh sáng phản chiếu từ mặt nước làm nhà sáng sủa. Tuy vậy, có ba thứ cần tính trước. Thứ nhất là độ ẩm: không khí sát mặt nước ẩm hơn, nhất là vào mùa nồm ở miền Bắc, đồ gỗ và tường dễ mốc nếu nhà kín và ít nắng. Cần thông gió tốt, chọn sơn chống ẩm và giữ một phòng có máy hút ẩm nếu cần.
Thứ hai là gió và bão: mặt nước rộng không có vật cản nên gió thổi vào nhà mạnh hơn, cửa kính lớn hướng ra sông hồ cần khung chắc, cửa sổ cần chốt tốt, đồ trên ban công phải buộc hoặc cất khi có bão. Thứ ba là lũ và mực nước: tìm hiểu mức nước cao nhất từng ghi nhận ở khu đó, nền nhà và ổ điện tầng trệt nên cao hơn mức này. Với những đoạn sông có tàu thuyền, tiếng máy và sóng đánh vào bờ cũng là điều nên nghe thử vào buổi tối trước khi quyết định. Quan niệm truyền thống chuộng nước "trước mặt, thoáng mà không sát" — tức là nhà có khoảng lùi đủ xa bờ — chính là lời khuyên thực tế tốt nhất cho cả ba điều trên.
Giếng, bể nước ngầm và bể phốt: vị trí so với nhau
Nước quanh nhà không chỉ ở bên ngoài. Giếng khoan, bể nước ngầm và bể phốt là ba thứ nằm dưới đất nhưng ảnh hưởng trực tiếp tới sức khoẻ cả nhà. Quan niệm xưa kiêng giếng nước gần chỗ uế tạp; nguyên tắc vệ sinh hiện nay nói đúng điều đó bằng khoảng cách:
| Hạng mục | Quan niệm truyền thống | Nguyên tắc thực tế |
|---|---|---|
| Giếng khoan, giếng đào | Giếng ở chỗ sạch, không sát nhà vệ sinh, chuồng trại | Đặt xa và ở phía cao hơn bể phốt, chuồng trại; hỏi kỹ sư về khoảng cách theo loại đất |
| Bể nước ngầm sinh hoạt | Nơi chứa nước phải kín, sạch | Nắp kín, cao hơn nền xung quanh để nước bẩn không tràn vào; vệ sinh định kỳ |
| Bể phốt | Đặt ở chỗ khuất, không ở trung tâm nhà | Xa bể nước và giếng; có ống thông hơi đưa lên cao; nắp thăm để hút định kỳ |
| Ao, bể cảnh | Nước phải sống, không tù đọng | Có tuần hoàn hoặc thả cá ăn bọ gậy; rào chắn khi có trẻ nhỏ |
Với nhà phố đất hẹp, ba hạng mục này thường phải nằm dưới sân trước hoặc dưới nền tầng trệt. Đây là chỗ cần bản vẽ của người có chuyên môn chứ không nên để thợ tự xếp theo chỗ trống. Một bể nước ngầm sát bể phốt, khi có vết nứt, là nguồn ô nhiễm khó phát hiện.
Câu hỏi thường gặp
Nhà nằm ở phía ngoài khúc cong của sông có nên mua không?
Cần cân nhắc kỹ. Phía ngoài khúc cong là phía dòng chảy xói vào bờ, nguy cơ sạt lở cao hơn. Hỏi chính quyền địa phương về lịch sử sạt lở, xem bờ đã có kè chưa, và nhờ kỹ sư đánh giá trước khi quyết định.
Mương hở sau nhà có nên tự lấp đi không?
Không nên tự ý. Mương có thể là đường thoát nước chung của cả khu, lấp đi dễ gây ngập cho nhà mình và nhà khác, đồng thời có thể vi phạm quy định. Nếu mương bẩn hoặc nguy hiểm, kiến nghị địa phương nạo vét hoặc làm nắp đậy theo đúng thiết kế.
Nhà gần kênh có cần đặt phòng ngủ ở đâu?
Nên đặt phòng ngủ ở phía xa kênh hoặc tầng trên, có cửa sổ nhìn ra hướng khác nếu được. Nếu phòng ngủ buộc phải hướng ra kênh, dùng cửa lưới chống muỗi, rèm dày và cân nhắc kính cách âm nếu kênh có tàu thuyền chạy.
Nước từ mái nhà hàng xóm đổ sang sân nhà mình thì giải quyết thế nào?
Trước tiên trao đổi thẳng thắn với hàng xóm, đề xuất cùng lắp máng xối hoặc ống dẫn về đúng chỗ. Ghi ảnh lúc mưa để làm rõ. Nếu không thoả thuận được, có thể nhờ tổ dân phố hoặc cơ quan địa phương hoà giải.
Có nên làm hòn non bộ hay bể nước trước nhà để "có nước" khi nhà không gần sông hồ?
Đó là lựa chọn trang trí, không bắt buộc. Nếu làm, cần tính thoát nước, chống muỗi, an toàn cho trẻ nhỏ và chi phí bảo dưỡng. Một bể nước bẩn, đọng rêu lại đi ngược với điều quan niệm truyền thống mong muốn.