Hiện có hai cách hiểu phổ biến về hướng bếp: một cách tính theo hướng mặt trước của bếp, tức phía núm vặn hay phía người đứng nấu, nghĩa là hướng sau lưng người nấu; cách kia tính theo hướng mặt người nấu nhìn vào bếp. Hai cách cho kết quả ngược nhau, nên trước khi đối chiếu với lời khuyên nào, việc đầu tiên là hỏi rõ người nói đang dùng cách nào.
Trong cách xem hướng phổ biến ở Việt Nam, bếp thường được khuyên đặt ở vị trí được coi là kém của nhà và quay về hướng được coi là tốt của gia chủ. Bài này không đi vào cách tính hướng tốt xấu theo năm sinh, phần đó có nhiều tài liệu chuyên sâu. Ở đây chỉ trả lời câu hỏi thực hành: hướng bếp đo ở đâu, đo thế nào cho đúng, và làm gì khi hướng mong muốn không khớp với căn bếp.
Nguyên tắc nền: an toàn gas, điện, thông gió và vị trí bếp tựa tường đặc luôn đứng trước hướng. Một bếp đúng hướng mà nằm dưới gầm cầu thang hay sát cửa sổ gió lùa vẫn là bếp đặt chưa tốt.
Hai cách hiểu về hướng bếp và nguồn gốc của chúng
Bếp xưa là bếp củi, có một cửa lò để đưa củi vào, gọi là cửa bếp hay miệng bếp. Hướng bếp được tính theo hướng của miệng bếp này. Khi chuyển sang bếp gas, chỗ tương đương với cửa lò được nhiều người hiểu là phía núm vặn điều chỉnh lửa, tức phía người đứng. Từ đó có cách hiểu thứ nhất: hướng bếp là hướng từ tâm bếp nhìn ra phía người nấu, trùng với hướng sau lưng người nấu.
Cách hiểu thứ hai đơn giản hơn với nhiều người: hướng bếp là hướng mà người nấu nhìn vào khi đứng nấu. Cách này dễ hình dung nên cũng phổ biến trong các bài viết phổ thông.
Không có cách nào kiểm chứng cách nào “đúng” hơn, vì đây là quy ước của một hệ quan niệm. Điều quan trọng là nhất quán: nếu bạn dùng một bảng hướng tốt xấu hay nghe một người tư vấn, hãy dùng đúng cách hiểu mà nguồn đó dùng. Lẫn hai cách là nguồn gốc của rất nhiều băn khoăn kiểu “đo ra hướng tốt mà người khác bảo xấu”.
Đo hướng bếp bằng la bàn điện thoại
Bếp là nơi có nhiều kim loại và thiết bị điện, nên la bàn dễ lệch hơn ở các phòng khác. Làm đúng các bước dưới đây để có kết quả tin được.
- Hiệu chỉnh la bàn trên điện thoại bằng cách xoay máy theo hình số tám vài vòng cho tới khi ứng dụng báo ổn.
- Tháo ốp có nam châm, để chìa khoá, đồ kim loại ra xa.
- Không đặt điện thoại lên mặt bếp, mặt đá có khung sắt, hay sát tủ lạnh, lò vi sóng, máy hút mùi. Bếp từ đang bật tạo từ trường mạnh, hãy tắt bếp trước khi đo.
- Đứng ở chỗ người nấu đứng, lùi ra xa mặt bếp khoảng một bước, cầm điện thoại nằm ngang ngang thắt lưng.
- Hướng đỉnh điện thoại theo trục vuông góc với mặt trước của bếp. Ghi lại số độ khi đỉnh máy chỉ vào bếp và khi chỉ ra phía sau lưng.
- Đo thêm ở một hai điểm khác trong phòng, xa thiết bị kim loại, để đối chiếu.
- Ghi rõ cả hai kết quả kèm chú thích “theo hướng nhìn vào bếp” và “theo hướng lưng người nấu”.
Nếu các lần đo lệch nhau nhiều, có nguồn nhiễu gần đó. Có thể đối chiếu với hướng cả ngôi nhà đo ở cửa chính và với bản đồ vệ tinh để chắc chắn trục của căn bếp.
Bếp gas, bếp từ, bếp đảo: xác định mặt trước thế nào
Cách xác định “mặt trước” của bếp khác nhau đôi chút theo loại bếp và cách lắp. Bảng dưới gom các trường hợp hay gặp.
| Loại bếp | Mặt trước thường được hiểu là | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bếp gas âm, núm vặn phía trước | Phía có núm vặn, phía người đứng | Trường hợp rõ ràng nhất |
| Bếp gas dương đặt trên mặt bàn | Phía có núm vặn | Bếp xoay được nên ghi lại vị trí sau khi cố định |
| Bếp từ, bếp hồng ngoại cảm ứng | Phía có bảng điều khiển, phía người đứng | Một số người không xét hướng cho bếp từ; tuỳ cách gia đình chọn |
| Bếp đặt trên đảo bếp | Phía người đứng nấu | Đảo có thể đứng nấu hai phía; chọn phía thường đứng |
| Bếp góc chéo | Phía người đứng, theo đường chéo | Hướng thường rơi vào hướng phụ giữa hai hướng chính |
Với bếp nhiều vùng nấu dài, chỉ cần đo một lần theo trục vuông góc với mép bếp phía người đứng. Không cần đo riêng từng vùng nấu.
Khi hướng mong muốn không khớp với căn bếp
Nhà đã xây, bếp đã đóng: đây là tình huống phổ biến nhất. Nhiều gia đình chấp nhận hướng hiện có nếu vị trí bếp đã tốt về công năng. Một số chọn cách xoay chiều đứng nấu bằng cách đổi bếp sang đảo hoặc sang dãy tủ khác khi sửa nhà, nhưng đó là việc tốn kém và chỉ nên làm khi có lý do công năng đi kèm.
Đổi hướng bằng cách xoay bếp dương: bếp gas dương xoay được, nhưng xoay chéo trên mặt bàn làm mất khoảng sơ chế, núm vặn có thể quay ra sát mép tủ. Không nên đánh đổi sự thuận tiện và an toàn hằng ngày lấy một góc hướng.
Đang thiết kế nhà mới: đây là lúc dễ dung hoà nhất. Đưa ra yêu cầu về hướng bếp cùng các yêu cầu về đường thoát khói, đường nước, ánh sáng, để kiến trúc sư tìm phương án thoả nhiều điều nhất. Nếu không thoả được hết, để an toàn và thông gió thắng.
Vợ chồng khác hướng hợp: nhiều gia đình lấy theo người nấu chính hoặc người trụ cột. Đây là lựa chọn của gia đình, không có quy tắc chung.
Hướng bếp và nắng gió thật của căn bếp Việt
Gác lại quan niệm, hướng của căn bếp có ảnh hưởng thật tới người nấu thông qua nắng và gió. Bếp có cửa sổ hướng Tây nóng hầm vào giờ nấu bữa tối mùa hè, người nấu đứng trong một căn phòng vừa có lửa vừa có nắng chiều. Bếp hướng Đông thì mát buổi chiều nhưng nắng sớm chiếu vào mặt người nấu bữa sáng nếu cửa sổ ở phía trước.
Gió cũng vậy. Bếp gas đặt ở chỗ có gió lùa từ cửa sổ hay cửa sau làm lửa chao, tốn gas và có thể tắt lửa. Miền Bắc mùa đông, gió mùa Đông Bắc lùa vào bếp mở cửa sau hướng Bắc làm căn bếp rất lạnh. Miền Trung mùa bão, cửa sổ bếp hướng ra biển cần chắc chắn và có cách chắn mưa tạt.
Những yếu tố này không phải là “hướng bếp” theo nghĩa quan niệm, nhưng chúng là phần mà người nấu cảm nhận mỗi ngày. Biết rõ căn bếp nhà mình nắng chiều nào, gió lùa từ đâu giúp chọn rèm, mái che, vị trí bếp nấu trong dãy tủ hợp lý hơn.
Những gì không nên làm vì hướng bếp
Không nên phá dỡ, đổi vị trí bếp tốn kém chỉ vì hướng, khi vị trí hiện tại đã an toàn và tiện dùng. Không nên kéo đường ống gas dài, gấp khúc qua tường để đưa bếp sang chỗ có hướng mong muốn; mỗi mối nối thêm là một điểm có thể rò.
Không nên đặt bếp ở gầm cầu thang, sát cửa nhà vệ sinh hay giữa nhà khó thoát khói chỉ vì vị trí đó cho hướng đẹp. Không nên vì chờ ngày hợp tuổi mà trì hoãn sửa một ống gas cũ, một ổ điện cháy sém trong bếp.
Không cần mua vật phẩm đặt quanh bếp để “sửa” hướng. Thứ thật sự thay đổi trải nghiệm căn bếp là máy hút mùi tốt, ánh sáng đủ, mặt bàn sơ chế rộng và lối đi thông thoáng.
Cũng không nên để chuyện hướng bếp thành căng thẳng trong nhà. Người nấu chính là người dùng căn bếp nhiều nhất; ý kiến của họ về chỗ đứng, chỗ để đồ, ánh sáng nên được ưu tiên ngang với mọi bảng tra hướng.
Hướng bếp so với cửa chính và trục nhà
Ngoài hướng la bàn, quan niệm còn quan tâm tới quan hệ giữa bếp và cửa chính. Lời khuyên phổ biến là bếp không nên quay thẳng ra cửa chính, tức người đứng ở cửa nhìn thấy ngay mặt bếp và người nấu. Lời khuyên này độc lập với hướng tốt xấu theo năm sinh: một bếp đúng hướng mong muốn mà nằm thẳng trục cửa chính vẫn bị coi là chưa hợp.
Ở nhà ống, cửa chính ở mặt tiền, bếp ở cuối nhà, và nếu không có cầu thang hay vách chắn ở giữa thì bếp thường nằm trên trục nhìn thẳng từ cửa. Lúc này bếp đặt dọc theo tường bên, người nấu đứng quay mặt vào tường bên, sẽ không còn thẳng trục cửa. Nếu bếp đặt ở tường cuối nhà, người nấu quay lưng về phía cửa chính, thì cần một lớp chắn ở khoảng giữa nhà.
Về công năng, bếp quay lưng người nấu ra lối đi chính còn có bất tiện là người nấu không thấy ai đi vào, dễ giật mình khi đang cầm đồ nóng. Đây là lý do kiến trúc sư hay đặt bếp dọc tường bên ở nhà ống, và cách bố trí ấy tình cờ cũng hợp với quan niệm.
Bếp nhà ống và bếp căn hộ: hướng thường rơi vào đâu
Với nhà ống, bếp đặt dọc tường bên thì hướng bếp vuông góc với hướng nhà. Ví dụ giả định, nhà quay mặt hướng Nam, bếp đặt dọc tường bên phía Đông, người nấu quay mặt vào tường Đông, thì theo cách tính hướng lưng người nấu, bếp quay về hướng Tây; theo cách tính hướng nhìn vào, bếp quay về hướng Đông. Chỉ cần chọn tường bên nào để đặt bếp, gia chủ đã có hai lựa chọn hướng ngược nhau mà không phải đổi gì khác.
Với căn hộ, bếp thường cố định trên một tường có sẵn đường nước và ống hút mùi, lựa chọn ít hơn. Bếp chữ L cho thêm một lựa chọn: đặt bếp nấu ở cánh này hay cánh kia của chữ L là hai hướng vuông góc nhau. Khi thiết kế tủ bếp, hỏi người thiết kế xem đặt bếp ở cánh nào thì đường ống hút mùi ngắn hơn, rồi mới cân nhắc hướng.
Nhà đã có hai ba lựa chọn hợp lý về công năng thì xét hướng giúp chọn một. Nhà chỉ có một vị trí hợp lý thì hướng chỉ để biết, không phải để đổi.
Câu hỏi thường gặp
Bếp từ có cần xét hướng như bếp gas không?
Ý kiến không thống nhất. Nhiều gia đình vẫn xét bếp từ như bếp gas vì đều là chỗ nấu chín thức ăn, một số khác không xét vì bếp từ không có lửa. Đây là lựa chọn của gia đình; nếu không chắc, cứ đo và ghi lại hướng để tham khảo.
Hướng bếp có phải là hướng của cả phòng bếp không?
Không. Hướng bếp là hướng của chiếc bếp nấu, còn phòng bếp có thể có cửa và cửa sổ quay về hướng khác. Hai khái niệm này hay bị lẫn khi đọc các lời khuyên trên mạng.
Bếp đặt chéo góc có tính hướng được không?
Tính được, chỉ cần đo theo trục vuông góc với mép bếp phía người đứng. Kết quả thường rơi vào hướng phụ như Đông Nam, Tây Bắc. Bếp góc chéo nên kiểm tra kỹ khoảng thoát khói vì máy hút mùi góc khó lắp hơn.
Thuê nhà có nên quan tâm hướng bếp không?
Người thuê nhà ít khi đổi được bếp, nên phần lớn chỉ đo để biết. Điều đáng quan tâm hơn khi thuê là bếp có hút mùi chạy tốt không, đường gas, ổ điện có an toàn không, và bếp có bị nắng chiều chiếu thẳng không.
Đo hướng bếp mỗi lần một kết quả khác nhau là vì sao?
Thường do la bàn bị nhiễu bởi kim loại và thiết bị điện quanh bếp, hoặc chưa hiệu chỉnh. Tắt bếp từ, lùi xa tủ lạnh, tháo ốp nam châm, hiệu chỉnh lại và đo ở vài vị trí rồi lấy kết quả ổn định nhất.