Những chỗ kề mà quan niệm truyền thống khuyên tránh khi đặt bàn thờ là: tựa lưng vào tường nhà vệ sinh, đối diện cửa nhà vệ sinh, đối thẳng cửa phòng ngủ, sát bếp nấu, dưới gầm cầu thang và ngay dưới phòng ngủ hoặc nhà vệ sinh tầng trên. Phần lớn các điều kiêng này có một lý do thực tế đi kèm: ẩm thấm, mùi, khói dầu, người qua lại và sự riêng tư.
Khi bàn thờ đã nằm ở một trong những chỗ đó, không phải lúc nào cũng cần dời. Có những cách xử lý rẻ và hiệu quả như chống ẩm tường, làm lớp ốp cách, đóng cửa, kê lại một món đồ. Bài này đi qua từng trường hợp theo hai vế: tập quán nói gì, và xét về công năng thì nên làm gì.
Bàn thờ tựa lưng vào tường nhà vệ sinh
Đây là điều được nhắc nhiều nhất. Quan niệm coi nhà vệ sinh là chỗ ô uế, đặt chỗ thờ tựa lưng vào đó là thiếu trang nghiêm. Ở nhà ống, tình huống này rất hay gặp vì nhà vệ sinh thường xếp chồng ở cùng một vị trí qua các tầng, và tầng trên cùng nhiều khi chỉ còn bức tường giáp nhà vệ sinh là đủ dài cho bàn thờ.
Xét về kỹ thuật, tường nhà vệ sinh là tường ẩm. Nếu chống thấm phía trong không tốt, hơi nước ngấm qua gạch, mặt tường phía bên kia loang ố, bong sơn, mốc đen. Bàn thờ gỗ áp sát tường đó sẽ hút ẩm, mốc mặt sau, cong vênh. Mùi từ đường ống, đặc biệt khi bẫy mùi của phễu thu sàn bị khô, cũng có thể lọt sang phòng bên cạnh.
Cách xử lý theo thứ tự: trước hết dời bàn thờ sang bức tường khác nếu có. Nếu không, kiểm tra và làm lại chống thấm phía trong nhà vệ sinh, nhất là chân tường và quanh ống nước. Tiếp đó, ốp một lớp vách gỗ hoặc tấm xi măng cách tường một khe nhỏ phía sau bàn thờ, để bàn thờ không chạm trực tiếp vào tường ẩm. Lớp vách này cũng tạo một mặt nền sạch, đẹp cho chỗ thờ.
Đối diện cửa nhà vệ sinh hoặc cửa phòng ngủ
Bàn thờ nhìn thẳng vào cửa nhà vệ sinh bị coi là bất kính; nhìn thẳng vào cửa phòng ngủ bị coi là thiếu riêng tư cho cả hai phía. Ở tầng trên cùng nhà ống, nơi phòng thờ hay chung tầng với một phòng ngủ và một nhà vệ sinh, các cửa thường nằm trên cùng một hành lang, rất dễ rơi vào tình huống này.
Thực tế, khi cửa nhà vệ sinh mở ra ngay trước bàn thờ, người đi vệ sinh và người thắp hương đi chung một lối hẹp. Mùi, hơi ẩm thoát ra mỗi lần mở cửa. Cửa phòng ngủ đối diện bàn thờ thì người trong phòng nằm nhìn ra thấy ngay ảnh thờ và ánh đèn thờ, nhiều người không thoải mái khi ngủ.
Xử lý đơn giản: lắp tay co thủy lực để cửa nhà vệ sinh luôn tự đóng; đổi chiều mở cửa nếu được; treo một tấm rèm hoặc đặt một bình phong thấp giữa hai bên. Với cửa phòng ngủ, giữ cửa đóng, hoặc đổi vị trí bàn thờ lệch sang một bên để không nằm trên trục nhìn thẳng của cửa. Không cần thay đổi kết cấu hay đập tường.
Các chỗ kề khác và mức độ cần xử lý
Ngoài hai trường hợp trên, gia chủ còn hay hỏi về các vị trí dưới đây. Mức độ ở cột thứ ba là gợi ý thực tế, không phải phán xét cát hung.
| Vị trí | Ý của tập quán | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Sát bếp nấu, chung tường với bếp | Bếp là chỗ lửa và nóng, không hợp đặt chỗ thờ ngay cạnh | Khói dầu ám bàn thờ; nên có vách ngăn hoặc dời; nếu bàn thờ ở phòng bếp liên thông, cần hút mùi tốt |
| Dưới gầm cầu thang | Người đi lại trên đầu chỗ thờ | Nên dời; gầm cầu thang thấp, tối, khó thông gió và là lối thoát khi có cháy |
| Ngay dưới phòng ngủ hoặc nhà vệ sinh tầng trên | Có người ngủ, sinh hoạt phía trên | Kê lại giường tầng trên; với nhà vệ sinh thì nên dời bàn thờ vì nguy cơ thấm từ trên xuống |
| Đối thẳng cửa chính | Nhiều nơi coi là tốt vì nhìn ra phía trước; nơi khác ngại bị nhìn thẳng từ ngoài vào | Nếu bị nhìn thẳng từ đường, thêm rèm hoặc vách lam |
| Cạnh cửa sổ lớn, nắng chiều | Chỗ thờ cần kín đáo, yên | Nắng làm phai ảnh thờ, nóng, hoa héo; dùng rèm hoặc dời sang tường khác |
| Trên lối đi chính, giữa phòng | Thiếu chỗ dựa, bị đi qua liên tục | Đưa về tựa tường đặc, có khoảng đứng riêng |
Nếu bàn thờ đang ở một chỗ có nhiều vấn đề cùng lúc, như vừa sát nhà vệ sinh vừa dưới gầm cầu thang, nên ưu tiên dời. Nếu chỉ có một vấn đề, xử lý tại chỗ thường là đủ.
Kiểm tra một chỗ định đặt bàn thờ trong năm phút
Trước khi đóng bàn thờ mới hoặc dời bàn thờ, đứng tại chỗ định đặt và làm lần lượt:
- Gõ và nhìn tường phía sau: tường đặc hay vách thạch cao, có vết ố, bong sơn, mốc không.
- Hỏi bên kia bức tường là gì: nhà vệ sinh, bếp, cầu thang, hay một phòng khô.
- Lên tầng trên xác định đúng vị trí tương ứng: là giường, bồn cầu, hay khoảng trống.
- Đứng ở chỗ bàn thờ nhìn ra: thấy cửa nào thẳng trước mặt, có bị nhìn thẳng từ ngoài đường không.
- Quan sát lối đi: người qua lại có đi ngang ngay trước bàn thờ không, có khoảng đứng thắp hương riêng không.
- Tìm ổ điện gần nhất và cửa sổ gần nhất: có cần kéo dây xa, có thông gió được không.
Ghi kết quả ra giấy cho mỗi vị trí, so sánh hai ba chỗ cạnh nhau. Một chỗ có tường khô, phía trên trống, có thông gió và có khoảng đứng riêng gần như luôn là chỗ hợp lý cả về quan niệm lẫn công năng.
Những điều kiêng không có cơ sở công năng, không cần lo
Bên cạnh những điều kiêng có lý do thực tế, còn có nhiều lời truyền miệng khiến gia chủ lo lắng không cần thiết: bàn thờ phải đúng một hướng tuyệt đối mới được, bàn thờ đặt lệch vài phân là xấu, đồ thờ phải đúng một số lượng cố định, hay bàn thờ đặt ở phòng khách là không được. Những lời này thường không thống nhất giữa các nguồn và không gắn với điều gì đo được trong nhà.
Quan niệm về hướng bàn thờ có tồn tại, theo cách xem hướng phổ biến dựa trên tuổi gia chủ, nhưng phần đó thuộc về việc xem tuổi riêng. Trong thực tế, nhiều gia đình không chọn được hướng vì nhà chỉ có một bức tường phù hợp. Khi đó, những điều kiện về tường khô, phía trên trống và lối đi riêng quan trọng hơn việc cố xoay bàn thờ cho đúng một hướng mà phải chịu ẩm hay chật.
Bài này không khuyên bỏ qua tập quán của gia đình. Nếu ông bà có nếp riêng, giữ nếp đó. Chỉ là khi phải lựa chọn giữa một điều kiêng nghe lại và một vấn đề thấy tận mắt như tường mốc, dây điện chập chờn, thì vấn đề thấy tận mắt nên được xử lý trước.
Ba tình huống thực tế và cách gỡ
Nhà ống 4 m ngang, tầng thượng chỉ có tường giáp nhà vệ sinh. Làm lại chống thấm nhà vệ sinh, ốp vách gỗ cách tường phía sau bàn thờ, đóng kín cửa nhà vệ sinh bằng tay co. Nếu tầng thượng còn sân, cân nhắc chuyển nhà vệ sinh ra phía sân khi có dịp sửa lớn; nếu không, cách trên là đủ dùng lâu dài.
Căn hộ chung cư, bức tường đẹp nhất phòng khách giáp bếp. Đặt bàn thờ treo cao, có tủ hoặc vách lửng ngăn với khu bếp, máy hút mùi chạy mỗi khi nấu. Không đặt bếp nấu ở phía bên kia tường, đúng vị trí sau lưng bàn thờ, nếu đang thiết kế lại.
Nhà cũ, bàn thờ dưới gầm cầu thang đã nhiều năm. Đây là trường hợp nên dời khi có dịp, vì gầm cầu thang vừa bí vừa là đường thoát hiểm. Trong lúc chưa dời, dùng đèn thờ điện thay nến, không thắp hương khi đi ngủ, và giữ lối thang thông thoáng.
Nhà vệ sinh tầng trên nằm ngay trên bàn thờ
Ở nhà ống, nhà vệ sinh các tầng thường xếp chồng thẳng hàng để dồn đường ống. Nhưng khi gia đình sửa nhà, mở thêm phòng hay đổi công năng một tầng, có trường hợp nhà vệ sinh tầng trên rơi đúng vào vị trí bàn thờ của tầng dưới. Quan niệm rất ngại điều này, và về kỹ thuật thì đây là tình huống đáng lo nhất trong số các chỗ kề, vì nước thấm theo chiều trọng lực.
Sàn nhà vệ sinh dù chống thấm tốt, sau nhiều năm vẫn có thể rò quanh cổ ống, quanh chân bồn cầu, dọc khe chân tường. Vết ố vàng trên trần ngay phía trên bàn thờ là dấu hiệu đầu tiên. Nếu không xử lý, nước nhỏ giọt có thể rơi xuống đồ thờ, gặp đèn điện thì càng nguy hiểm.
Vì vậy, trong trường hợp này nên dời bàn thờ sang chỗ khác cùng tầng nếu có thể. Nếu không, phải làm lại chống thấm sàn nhà vệ sinh tầng trên một cách kỹ lưỡng, kiểm định kỳ trần phía dưới, và không đi dây điện đèn thờ trên phần trần đó. Đây là chỗ không nên tiết kiệm.
Khi sửa nhà: những điều nên dặn thợ quanh chỗ thờ
Sửa nhà là dịp tốt nhất để gỡ các điều kiêng kỵ quanh bàn thờ mà không tốn thêm nhiều. Trước khi thợ bắt đầu, bạn trao đổi rõ:
- Vị trí bàn thờ sau khi sửa, để thợ tránh bố trí nhà vệ sinh, bếp, đường ống nước ở bức tường phía sau và ở sàn phía trên.
- Bức tường sau bàn thờ cần chống ẩm, trát phẳng, sơn loại lau được.
- Một đường điện riêng cho bàn thờ với ổ cắm cố định ở độ cao phù hợp, có công tắc.
- Ô thoáng hoặc cửa sổ gần phòng thờ để khói hương thoát ra.
- Trong thời gian thi công, chỗ tạm đặt đồ thờ phải sạch, khô, được che bụi; không để đồ thờ dưới sàn gần chỗ trộn vữa.
Nhiều gia đình chỉ nghĩ tới bàn thờ khi nhà đã hoàn thiện, lúc đó mỗi thay đổi đều phải đục phá. Đưa bàn thờ vào bản vẽ ngay từ đầu giúp tiết kiệm cả tiền lẫn những cuộc tranh luận về sau.
Câu hỏi thường gặp
Bàn thờ cách tường nhà vệ sinh một bức tường khác ở giữa thì có sao không?
Nếu giữa bàn thờ và nhà vệ sinh có một phòng hoặc một khoảng tường khô khác, nhiều gia đình coi là không tựa lưng vào nhà vệ sinh. Điều cần kiểm chỉ là tường phía sau bàn thờ có khô và không có đường ống thoát nước chạy bên trong không.
Ốp vách gỗ sau bàn thờ có làm tường bị mốc thêm không?
Nếu ốp sát kín, hơi ẩm có thể bị giữ lại phía sau. Nên chừa một khe thông gió nhỏ, dùng khung chống ẩm, và chỉ ốp sau khi đã xử lý chống thấm từ phía nhà vệ sinh. Ốp gỗ không thay được chống thấm.
Phòng thờ chung tầng với phòng ngủ của vợ chồng trẻ có được không?
Nhiều nhà ống bắt buộc phải như vậy. Điều nên làm là cửa phòng ngủ không đối thẳng bàn thờ, phòng thờ có cửa riêng hoặc vách ngăn, và người lên thắp hương không phải đi qua phòng ngủ.
Bàn thờ đặt ở phòng khách có được không?
Rất phổ biến, nhất là ở chung cư và nhà nhỏ. Chọn bức tường đặc, không giáp nhà vệ sinh, không nằm trên lối đi chính, có thể dùng tủ thờ hoặc bàn thờ treo cao để tách khỏi khu tiếp khách.
Đã đặt bàn thờ sát bếp nhiều năm, có cần dời ngay không?
Không cần vội. Kiểm tra mức ám khói dầu, nhiệt và an toàn gas quanh bàn thờ. Nếu có hút mùi tốt, bàn thờ không sát bếp lửa và không ám bẩn, có thể giữ, và dời khi có dịp sửa nhà.