Phòng khách thông tầng, tức không gian cao hai tầng phía trên khu ngồi, mang lại ánh sáng và cảm giác bề thế, nhưng đi kèm bốn vấn đề: nóng vào mùa hè, tốn điều hoà, tiếng vang và tiếng ồn lan lên tầng trên, và khói lan nhanh khi có cháy. Quan niệm truyền thống có hai luồng ý: thông tầng giúp nhà "thoáng khí", nhưng thông tầng quá lớn so với nhà thì khí "tán", phòng khách khó tụ.
Hai luồng ý này thực ra gặp nhau ở chỗ tỷ lệ: một khoảng thông tầng vừa phải, gắn với giếng trời hoặc cửa sổ cao, làm nhà sáng và thông gió tốt; một khoảng quá lớn, kính bốn phía, làm phòng khách khó điều hoà, khó ấm cúng. Bài này giải thích từng vấn đề và cách xử lý, cho cả nhà đang thiết kế và nhà đã có thông tầng.
Thông tầng trong quan niệm: tụ khí hay tán khí
Người xưa thích nhà có "minh đường", một khoảng sáng và thoáng ở phía trước để khí tụ lại trước khi vào nhà. Thông tầng phía trước nhà ống, gắn với cửa sổ cao ở mặt tiền, được nhiều người coi là phiên bản trong nhà của minh đường: sáng, thoáng, đón khí.
Nhưng quan niệm cũng có ý ngược lại: phòng khách là nơi sum họp, cần cảm giác ấm và gần. Một khoảng trống quá cao, quá rộng so với chỗ ngồi làm người ngồi thấy nhỏ bé, lạc lõng; khí "tán" lên cao, không tụ ở chỗ người. Vì vậy nhiều người làm nghề khuyên thông tầng không nên chiếm toàn bộ phòng khách, và khu ngồi nên có một phần trần thấp hơn hoặc đèn thả xuống để tạo cảm giác "có mái".
Dịch sang ngôn ngữ kiến trúc: tỷ lệ chiều cao với diện tích sàn ảnh hưởng tới cảm giác không gian. Phòng diện tích nhỏ mà trần quá cao có cảm giác như ngồi dưới đáy giếng; phòng rộng trần cao mới cân đối. Đây là chuyện tỷ lệ, không phải chuyện cát hung.
Nóng và điều hoà: thông tầng tốn năng lượng
Khí nóng nhẹ hơn nên bốc lên cao, dồn ở phần trên của khoảng thông tầng. Điều này có lợi khi có ô thoáng hoặc cửa sổ cao để khí nóng thoát ra: thông tầng hoạt động như ống khói, kéo gió mát từ cửa dưới đi lên. Nhưng nếu phần trên kín, khí nóng tích lại, đẩy xuống dần, và tầng trên giáp thông tầng sẽ rất nóng.
Khi bật điều hoà, thể tích không khí cần làm mát gấp đôi so với phòng một tầng cùng diện tích. Điều hoà đặt thấp thì khí lạnh nằm ở dưới, phần trên vẫn nóng; điều hoà đặt cao thì khí lạnh phải đi qua cả khối khí nóng trước khi tới người ngồi. Nhiều gia đình thấy phòng khách thông tầng bật điều hoà mãi không mát.
Cách xử lý: mở ô thoáng hoặc cửa lật ở điểm cao nhất để xả khí nóng vào ban ngày; làm cửa sổ cao có lam hoặc rèm để chặn nắng chiếu vào khoảng thông tầng; dùng quạt trần cánh lớn để đảo khí; khi dùng điều hoà, có thể đóng lớp rèm hoặc vách kính ngăn ở cao độ tầng hai để giảm thể tích làm mát.
Tiếng vang và tiếng ồn
Vì sao thông tầng vang. Bề mặt lớn, cứng, song song (tường cao, sàn đá, kính) phản xạ âm thanh qua lại. Tiếng nói, tiếng tivi trong phòng khách dội lên, tầng trên nghe rõ như ngồi cạnh.
Ảnh hưởng tới phòng ngủ tầng trên. Phòng ngủ mở ra hành lang nhìn xuống thông tầng sẽ nghe hết tiếng khách, tiếng tivi bên dưới. Cửa phòng ngủ nên kín, có gioăng; hành lang có thể làm vách kính thay lan can hở.
Giảm vang bằng vật liệu mềm. Rèm vải dày, thảm lớn, sofa nệm, kệ sách, tranh vải, tấm tiêu âm trang trí trên tường cao. Không cần nhiều, chỉ cần phá các mặt phẳng cứng lớn.
Quan niệm về sự yên tĩnh. Phòng khách ồn, vang bị coi là khí "động" quá mức. Về sinh hoạt, đó là lý do nhiều gia đình có thông tầng phải nói to và vặn tivi to hơn, càng thêm ồn.
Âm thanh từ ngoài đường. Cửa sổ cao ở mặt tiền nhà phố đưa tiếng xe cộ vào khoảng thông tầng rồi khuếch đại lên. Kính hộp hoặc kính dán nhiều lớp ở cửa sổ mặt tiền giúp giảm đáng kể, nhất là với nhà mặt đường lớn.
Lan can và an toàn trên cao
Thông tầng nghĩa là có một mép sàn hở ở tầng trên. Đây là nơi cần chú ý nhất với nhà có trẻ nhỏ:
- Lan can đủ cao theo thói quen thiết kế, thường khoảng 0,9–1,1 m trở lên tính từ mặt sàn hoàn thiện.
- Khe hở giữa các nan đủ nhỏ để đầu trẻ không lọt qua, nhiều tài liệu khuyên dưới khoảng 10 cm.
- Không có thanh ngang dạng bậc thang để trẻ trèo; không kê ghế, kệ, giường sát lan can.
- Lan can kính phải là kính an toàn, tay vịn bên trên, chân đế chắc.
- Không treo, phơi đồ nặng lên lan can, không đặt chậu cây trên tay vịn vì có thể rơi xuống người bên dưới.
- Đồ vật trên sàn tầng hai sát mép lan can có thể lăn rơi; giữ một dải trống dọc lan can.
Quan niệm không có kiêng kỵ cụ thể cho lan can, nhưng an toàn ở đây quan trọng hơn mọi chuyện bài trí.
Cháy và khói: điều ít ai nghĩ tới
Khoảng thông tầng là đường thẳng đứng để khói đi lên nhanh nhất trong nhà. Khi có cháy ở tầng trệt, nơi thường có xe máy, ổ điện, bếp, khói sẽ theo thông tầng và cầu thang lên tầng trên chỉ trong thời gian ngắn, nhanh hơn nhiều so với nhà có sàn kín ngăn từng tầng. Người ở tầng trên, nhất là đang ngủ, có rất ít thời gian.
Những điều nên làm: đầu báo khói ở tầng trệt và ở hành lang tầng trên, liên kết với nhau nếu được; phòng ngủ tầng trên có cửa kín, đóng khi ngủ; có lối thoát thứ hai ở tầng trên như ban công có ô mở, lối lên mái; không để vật dễ cháy như rèm dài sát đèn chùm, sát ổ điện.
Đây là phần không có trong sách phong thuỷ cũ, nhưng là lý do vì sao các tiêu chuẩn phòng cháy ở nhiều nơi quan tâm tới lỗ mở thông tầng. Với nhà ở, gia đình tự làm những việc trên là đã giảm rủi ro đáng kể.
Đèn chùm, rèm cao và việc vệ sinh
Đèn chùm, đèn thả lớn là lựa chọn quen thuộc cho phòng khách thông tầng. Quan niệm thích đèn sáng, treo ở trung tâm, coi như "tụ" ánh sáng xuống khu ngồi. Về thực tế, đèn treo cao 5–6 mét rất khó thay bóng và lau bụi. Chọn đèn có tời hạ xuống được, hoặc bóng đèn tuổi thọ dài; móc treo bắt vào kết cấu chắc, không vào trần thạch cao không gia cố.
Đèn chùm treo không quá thấp so với đầu người đứng ở tầng trên nhìn xuống, và không treo ngay trên lối đi cầu thang nơi người có thể với chạm. Một số người ngại đèn chùm nặng treo ngay trên đầu ghế ngồi chính; nếu muốn, dịch đèn về tâm khoảng thông tầng thay vì trên đầu sofa.
Rèm cửa sổ thông tầng cao cần ray chắc và cơ chế kéo bằng dây hoặc động cơ. Rèm dài chạm sàn hút bụi, nên giặt định kỳ; kính cửa sổ cao cần thuê người có thiết bị an toàn để lau. Tính trước chi phí bảo trì này khi quyết định làm thông tầng.
Thông tầng ở nhà ống: phía trước hay giữa nhà
Nhà ống có hai vị trí thông tầng phổ biến. Thông tầng phía trước, ngay sau mặt tiền, tạo phòng khách cao sang và lấy sáng qua cửa sổ lớn mặt tiền; nhược điểm là mặt tiền nhận nắng, nhất là nhà hướng Tây, nên khoảng thông tầng dễ thành buồng hấp nhiệt. Thông tầng giữa nhà, gắn với cầu thang và giếng trời, đưa ánh sáng xuống phần tối nhất của nhà ống và tạo đối lưu kéo gió từ trước ra sau.
Về công năng, thông tầng giữa nhà thường có lợi hơn cho nhà ống, vì nó giải quyết đúng điểm yếu lớn nhất là giữa nhà tối và bí. Thông tầng phía trước lại đẹp hơn khi nhìn từ đường và từ cửa vào. Nhiều thiết kế kết hợp: thông tầng nhỏ phía trước làm điểm nhấn và một giếng trời giữa nhà để thông gió.
Ở góc quan niệm, thông tầng phía trước được xem như minh đường, nơi khí tụ trước khi vào nhà; thông tầng giữa nhà gắn với ý "trung tâm nhà cần sáng và thoáng". Cả hai đều có chỗ đứng, miễn là kèm lối thoát khí nóng và che nắng hợp lý.
Thiết kế mới: có nên làm thông tầng không
Với nhà ống, một khoảng thông tầng vừa phải gắn với cầu thang hoặc giếng trời thường đem lại nhiều lợi ích hơn một phòng khách thông tầng toàn phần. Ánh sáng và gió đi xuống giữa nhà, nơi tối nhất, còn phòng khách phía trước vẫn có trần bình thường, dễ điều hoà.
Nếu vẫn muốn phòng khách thông tầng, cân nhắc: diện tích phòng đủ lớn để tỷ lệ cân đối; cửa sổ cao có che nắng; có ô thoát khí nóng; phòng ngủ tầng trên không mở thẳng ra thông tầng; ngân sách cho điều hoà và vệ sinh. Hỏi kiến trúc sư về việc diện tích thông tầng có ảnh hưởng tới quy định xây dựng, mật độ, số tầng ở địa phương hay không.
Có một lựa chọn trung gian: làm thông tầng một phần, phía trên chỉ là hành lang hẹp có lan can hoặc vách kính. Sau này nếu cần thêm diện tích, có thể làm sàn che lại một phần, miễn là kết cấu đã tính sẵn.
Câu hỏi thường gặp
Phòng khách thông tầng có hợp với nhà nhỏ không?
Nhà diện tích nhỏ làm thông tầng toàn bộ phòng khách thường mất nhiều diện tích sử dụng và tỷ lệ không cân. Khoảng thông tầng nhỏ gắn với cầu thang, giếng trời là phương án hợp hơn. Hỏi kiến trúc sư để so sánh hai phương án trên bản vẽ.
Có nên đóng sàn che thông tầng cho đỡ nóng?
Có thể, nếu kết cấu cho phép và gia đình cần thêm diện tích. Trước khi đóng, thử các cách rẻ hơn như mở ô thoát khí nóng, rèm chắn nắng cửa sổ cao, quạt trần. Đóng sàn là sửa chữa kết cấu, cần kỹ sư tính toán.
Đèn chùm phòng khách thông tầng nên treo cao bao nhiêu?
Thường treo sao cho đáy đèn cao hơn đầu người đứng ở tầng trệt một khoảng thoải mái và không ngang tầm mắt người đứng ở lan can tầng trên. Chọn loại có tời hạ để thay bóng, lau bụi an toàn.
Phòng ngủ nhìn xuống thông tầng có ảnh hưởng gì?
Ồn, mất riêng tư và khí nóng từ dưới bốc lên. Quan niệm cũng ngại phòng ngủ "hở". Dùng cửa kín, rèm, vách kính có rèm ở mặt nhìn xuống để giữ yên tĩnh và riêng tư.
Thông tầng có làm nhà "tán tài" như một số bài viết nói không?
Không có cơ sở để nói một khoảng thông tầng quyết định tiền bạc của gia đình. Điều có cơ sở là thông tầng quá lớn tốn năng lượng, khó vệ sinh. Cân nhắc theo công năng và ngân sách là đủ.