"Xà đè" là quan niệm kiêng đặt chỗ ngồi, chỗ nằm hay bàn thờ ngay dưới một xà ngang (dầm) lộ ra trên trần; cách xử lý phổ biến là dịch đồ ra khỏi đường dầm, làm trần giả che dầm, hoặc dùng đèn và màu sơn để dầm bớt nặng nề. Ở phòng khách, điều này thường liên quan tới vị trí sofa, ghế chính và bàn thờ đặt ở phòng khách.
Về cảm giác không gian, một dầm thấp chạy ngay trên đầu làm người ngồi thấy bị nén, nhất là ở nhà cũ trần thấp. Về kỹ thuật, dầm là bộ phận chịu lực, không được đục cắt để "hoá giải". Bài này giải thích quan niệm, cách nhận biết dầm cần kỹ sư xem, và các cách xử lý từ rẻ đến tốn kém cho phòng khách.
Vì sao người xưa kiêng "xà đè"
Trong nhà gỗ truyền thống, xà là những thanh gỗ lớn chạy ngang đỡ mái. Ngồi, nằm dưới xà là ngồi dưới một vật nặng, và trong ký ức dân gian, xà gãy, xà mục rơi xuống là chuyện có thật ở những ngôi nhà cũ. Từ đó hình thành kiêng kỵ: không đặt giường, ghế chính, bàn thờ dưới xà. Theo cách nói của quan niệm, xà tạo ra một luồng "áp lực" đè xuống người bên dưới.
Nhà bê tông cốt thép ngày nay có dầm chắc chắn hơn nhiều, nguy cơ dầm rơi trong điều kiện bình thường gần như không có. Nhưng cảm giác thì vẫn còn: một dầm lộ thấp, to bản chạy ngang trên đầu làm trần như bị cắt đôi, người ngồi ngay dưới thấy nặng nề. Người làm kiến trúc đều biết chiều cao trần ảnh hưởng rõ tới cảm giác thoải mái trong phòng; một vệt trần thấp đột ngột dễ gây cảm giác bị ép.
Vì vậy, kiêng kỵ "xà đè" ngày nay đọc hợp lý nhất là: tránh đặt chỗ ngồi lâu, chỗ ngủ, chỗ thờ ngay dưới dầm thấp, vì lý do cảm giác và thẩm mỹ, không phải vì sợ điều gì xảy ra.
Cũng nên nói rõ: không phải dầm nào lộ ra cũng là "xà đè". Dầm cao, mảnh, nằm sát mép tường hoặc chạy trên lối đi thì hầu như không ai thấy khó chịu. Kiêng kỵ chỉ đáng bận tâm khi dầm đủ thấp và đủ to để người ngồi bên dưới cảm nhận được nó, và khi chỗ ngồi đó là nơi người ta ở lâu mỗi ngày.
Nhận biết: dầm nào chỉ là thẩm mỹ, dầm nào cần kỹ sư xem
Dầm sơn phẳng, không nứt, không ố. Chỉ là chuyện thẩm mỹ và cảm giác. Xử lý bằng bố trí và trang trí.
Vết nứt chân chim nhỏ ở lớp vữa trát. Thường do co ngót lớp trát, không nguy hiểm, nhưng nên theo dõi xem có dài ra không.
Vết nứt chạy xiên, nứt sâu, nứt theo chiều dọc dầm. Cần kỹ sư kết cấu xem. Đặc biệt nếu nứt ở gần chỗ dầm gối lên cột hoặc ở giữa nhịp dầm.
Vệt ố nâu, bong lớp trát lộ thép gỉ. Dấu hiệu nước thấm vào làm gỉ cốt thép, thường thấy ở nhà cũ dưới sàn vệ sinh hoặc sân thượng. Cần xử lý chống thấm và gia cố.
Dầm võng thấy bằng mắt. Căng một sợi dây thẳng dưới dầm, nếu giữa dầm thấp hơn hai đầu rõ rệt, mời kỹ sư kiểm tra ngay.
Dầm do chủ cũ tự đục, khoan. Mua nhà cũ thấy dầm có lỗ khoan to để luồn ống, vết đục sửa vá, hãy hỏi lại lịch sử sửa chữa và nhờ kỹ sư đánh giá trước khi cải tạo thêm. Ghi chép, chụp ảnh lại để theo dõi theo thời gian.
Các cách xử lý dầm lộ, từ rẻ tới tốn kém
Chọn theo ngân sách và mức độ dầm ảnh hưởng tới sinh hoạt:
| Cách xử lý | Mức chi phí | Hiệu quả | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Dịch sofa, ghế chính ra khỏi đường dầm | Không tốn | Giải quyết ngay cảm giác bị đè | Cần kiểm tra lại lối đi và hướng nhìn |
| Sơn dầm cùng màu trần, màu sáng | Thấp | Dầm "chìm" vào trần, bớt nặng | Không dùng màu tối cho dầm thấp |
| Đèn hắt chiếu lên trần dọc theo dầm | Thấp đến vừa | Trần sáng hơn, cảm giác cao hơn | Đi dây điện đúng kỹ thuật |
| Ốp gỗ biến dầm thành điểm nhấn | Vừa | Đổi từ "khuyết điểm" thành chi tiết trang trí | Hợp với phong cách mộc, nhà nhiều dầm |
| Trần thạch cao giật cấp che dầm | Vừa đến cao | Trần phẳng, gọn, giấu được đèn | Trần hạ thấp xuống bằng mặt dưới dầm |
Với phòng trần đã thấp, đóng trần phẳng che dầm có thể làm cả phòng thấp xuống. Khi đó, trần giật cấp chỉ che phần quanh dầm, giữ phần còn lại cao, thường là phương án cân bằng hơn.
Trần thấp ở nhà cũ: làm phòng khách bớt bí
Nhiều nhà ống, nhà tập thể cũ có trần tầng trệt khoảng dưới 3 mét, cộng thêm dầm lộ, quạt trần, đèn thả làm phòng khách bí bách. Quan niệm gọi là nhà "thấp khí"; về sinh hoạt, trần thấp làm nhiệt từ đèn và người dồn xuống, mùa hè nóng hơn.
Cách làm bớt bí không cần nâng trần: thay đèn thả bằng đèn ốp trần mỏng hoặc đèn âm trần; thay quạt trần bằng quạt cánh ngắn sát trần hoặc quạt đứng; sơn trần màu sáng hơn tường một chút; dùng rèm treo sát trần để kéo dài đường thẳng đứng; chọn đồ nội thất thấp, chân cao để lộ khoảng trống dưới gầm. Tủ kệ cao chạm trần làm phòng càng thấp.
Nếu gia đình đang tính sửa lớn, hỏi kỹ sư về việc hạ cốt nền tầng trệt hoặc đổi kết cấu, nhưng đây là việc tốn kém và có rủi ro với nhà cũ, đặc biệt nhà liền kề chung móng với nhà bên. Phần lớn trường hợp, những thay đổi ở trên là đủ.
Riêng với căn hộ tập thể cũ, mọi thay đổi đụng tới sàn, dầm, tường chịu lực đều liên quan tới cả toà nhà và có thể cần sự đồng ý của đơn vị quản lý. Hỏi trước khi làm để tránh rắc rối về sau.
Phòng khách nhiều dầm đan nhau
Nhà khung bê tông có nhịp lớn, nhà cải tạo nới rộng, hay tầng trệt nhà ống từng là cửa hàng thường có nhiều dầm đan thành ô trên trần phòng khách. Khi đó không thể "dịch sofa ra khỏi dầm" vì dầm có ở khắp nơi. Quan niệm lúc này thường chỉ lưu ý những dầm lớn, thấp nhất, và vị trí ghế chính, bàn thờ.
Một cách xử lý là chấp nhận và làm đẹp các ô dầm: sơn đồng màu, đặt đèn âm trần ở giữa mỗi ô, tạo trần ô cờ có chủ đích. Cách khác là đóng trần phẳng toàn bộ nếu chiều cao cho phép, giấu dầm, đèn, dây điện, ống điều hoà phía trên. Với trần đã thấp, có thể chỉ đóng phần trần quanh khu ngồi, phần lối đi giữ lộ dầm.
Khi nhiều dầm đan nhau, đặt nhóm ghế vào giữa một ô dầm lớn nhất, sao cho mép dầm nằm ngoài khu ngồi hoặc ngay trên lưng ghế chứ không phải trên đầu người ngồi. Đèn thả, đèn chùm treo ở tâm ô, không treo ngay dưới dầm.
Bàn thờ dưới dầm trong phòng khách
Nhiều căn hộ và nhà ống đặt bàn thờ ở phòng khách, và đôi khi bức tường trang trọng nhất lại có dầm chạy ngang phía trên. Quan niệm kiêng bàn thờ dưới xà rõ hơn so với ghế ngồi. Cách xử lý thường gặp là dịch bàn thờ sang đoạn tường không có dầm, hoặc làm trần giả che đoạn dầm phía trên bàn thờ.
Nếu buộc phải giữ vị trí, một số gia đình làm một tấm ốp gỗ phẳng che mặt dưới dầm ngay trên bàn thờ, kết hợp đèn chiếu nhẹ. Khi làm, cách khói hương: vật liệu ốp phải cách xa nguồn lửa, không dùng vật liệu dễ cháy ngay trên nến, đèn dầu; ưu tiên đèn điện trên bàn thờ.
Chi tiết vị trí bàn thờ, kích thước và cách bài trí có ở mục bàn thờ trên trang. Ở phòng khách, điều cần nhớ là ưu tiên một bức tường vững, yên tĩnh, không có dầm thấp, xa tivi và loa.
Đèn và màu: hai công cụ rẻ nhất
Ánh sáng chiếu lên trần làm trần có vẻ cao hơn; ánh sáng chỉ chiếu xuống làm phần trên tối, trần như hạ xuống. Với phòng có dầm lộ hoặc trần thấp, đèn hắt (đèn chiếu ngược lên trần từ hộp đèn, từ nóc tủ, từ đèn cây) là công cụ rất hiệu quả. Đèn hắt dọc theo hai bên dầm còn làm dầm trông như một khối trang trí có chủ đích.
Màu sơn: trần và dầm sơn sáng, cùng tông với nhau, tường có thể sẫm hơn một chút. Tránh sơn dầm màu tối tương phản trên trần trắng, vì sẽ làm dầm nổi bật và trông nặng hơn. Màu sắc theo quan niệm ngũ hành có ở mục màu sắc; ở đây chỉ bàn tác dụng thị giác.
Quan niệm thích phòng khách sáng và "trần cao"; dùng đèn và màu là cách đạt được điều đó mà không cần đục phá, và đổi được bất cứ lúc nào nếu không vừa ý.
Những điều không nên làm với dầm
Một số "cách hoá giải" xà đè lan truyền có thể gây hại cho kết cấu hoặc an toàn:
- Không đục, khoan sâu, cắt dầm để "bớt" chiều cao dầm hay để đi ống; dầm là bộ phận chịu lực.
- Không treo vật nặng như hồ lô đồng lớn, sáo trúc to, chuông nặng lên dầm bằng đinh vít không đủ tải; vật rơi xuống người bên dưới nguy hiểm hơn mọi kiêng kỵ.
- Không dán, quấn vật liệu dễ cháy quanh dầm ở gần đèn nóng, bếp, bàn thờ có nến.
- Không tự ý tháo trần thạch cao cũ mà không kiểm tra dây điện, ống nước đi phía trên.
- Không bỏ qua vết nứt lạ ở dầm vì đang "kiêng" sửa nhà; an toàn kết cấu đi trước.
Nếu gia đình muốn treo một vật trang trí theo quan niệm, chọn vật nhẹ, móc treo bắt vào bê tông bằng tắc kê đúng loại, và kiểm tra định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Sofa đặt dưới xà ngang có nhất thiết phải dời không?
Không bắt buộc. Nếu dầm cao, không gây cảm giác bị đè và gia đình thấy thoải mái, có thể giữ. Nếu dầm thấp hoặc người nhà bận tâm, dịch sofa ra khỏi đường dầm là cách đơn giản và không tốn kém nhất.
Đóng trần thạch cao che dầm có làm phòng thấp đi không?
Có, trần phẳng sẽ hạ xuống ngang mặt dưới dầm. Với phòng trần cao thì không đáng kể; với phòng trần thấp, chỉ nên làm trần giật cấp che quanh dầm và giữ phần giữa cao.
Dầm có vết nứt thì có ở được không?
Vết nứt nhỏ ở lớp trát thường không nguy hiểm. Vết nứt xiên, sâu, kèm ố gỉ hoặc dầm võng cần kỹ sư kết cấu kiểm tra sớm. Đừng tự kết luận và đừng trì hoãn vì kiêng kỵ.
Có nên làm dầm giả để trang trí phòng khách?
Dầm giả bằng gỗ hoặc vật liệu nhẹ có thể tạo phong cách mộc. Một số người ngại vì giống "xà đè". Nếu làm, đặt dầm giả ở chỗ không có ghế ngồi lâu, và bắt chắc vào trần.
Quạt trần treo ở dầm được không?
Được nếu điểm treo chắc và đúng kỹ thuật. Với phòng trần thấp, quạt trần làm trần thấp thêm và cánh quạt có thể nguy hiểm khi người cao giơ tay; cân nhắc quạt sát trần hoặc quạt đứng.