Theo tập quán, gác lửng không nên che kín cả mặt bằng tầng dưới, không nên đè ngay trên cửa chính, và phía dưới gác không nên đặt bàn thờ hay giường ngủ sát mép gác. Phần lớn người làm nghề chỉ khuyên gác lửng chiếm khoảng một nửa đến hai phần ba diện tích sàn, đặt ở nửa sau nhà, để phía trước thoáng cao đón sáng.
Xét về kiến trúc, đây cũng là cách đặt gác cho nhà sáng và không bí: phần trước cao thoáng thì ánh sáng từ cửa vào sâu được, khí nóng có khoảng để bốc lên. Bài này đi qua tỷ lệ diện tích, chiều cao trên và dưới gác, công năng hợp lý cho từng tầng, và những điều cần kiểm tra về kết cấu, an toàn trước khi làm.
Gác lửng là gì và vì sao nhà Việt chuộng
Gác lửng là một tầng sàn phụ nằm lửng giữa hai tầng chính, chỉ che một phần mặt bằng, phần còn lại để trống thông lên trần. Ở Việt Nam, gác lửng có mặt từ nhà phố cũ ở Hà Nội, Hội An, Sài Gòn: tầng trệt cao để buôn bán, phía sau làm gác để ở hoặc chứa hàng. Ngày nay, nhà ống, cửa hàng, căn hộ thông tầng, phòng trọ đều có gác lửng vì nó thêm diện tích mà không cần xin xây thêm tầng ở nhiều trường hợp.
Quan niệm truyền thống nhìn gác lửng bằng hình ảnh một tầng "đè" lên tầng dưới. Khi gác che quá nhiều, nhà bị coi là thấp, tối, "khí bị ép". Khi gác chạy ngay trên cửa chính, người bước vào nhà gặp ngay một tấm trần thấp, cảm giác bị chặn. Các lời khuyên dân gian vì vậy xoay quanh việc giữ cho gác không làm tầng dưới ngột ngạt.
Kiến trúc hiện đại nói gần như cùng một điều bằng lời khác: gác lửng làm giảm chiều cao thông thuỷ, chặn ánh sáng, tạo vùng nóng phía trên. Tính toán đúng thì gác lửng là không gian thú vị; tính sai thì thành hai tầng thấp, tối, nóng.
Tỷ lệ diện tích và vị trí gác
Không có con số bắt buộc trong quan niệm, nhưng có những tỷ lệ được nhắc nhiều và có lý do công năng đi kèm:
| Phương án | Quan niệm thường nghe | Hệ quả công năng |
|---|---|---|
| Gác che dưới một nửa mặt bằng, ở nửa sau | Được ưa chuộng, phía trước "thoáng khí" | Ánh sáng từ cửa chính vào sâu, phòng khách cao, dễ thông gió |
| Gác che khoảng hai phần ba, ở nửa sau | Chấp nhận được | Tầng dưới phía sau hơi tối, cần đèn và ô thoáng |
| Gác che gần hết mặt bằng | Không chuộng, "ép" tầng dưới | Như hai tầng thấp, nóng, tối, chỉ hợp làm kho |
| Gác ở nửa trước, ngay trên cửa chính | Kiêng, chắn cửa | Lối vào thấp, tối, mặt tiền nặng; phía sau lại cao trống |
| Gác dạng ban công vòng quanh lỗ thông tầng | Ít bàn tới | Đẹp, thoáng nhưng tốn diện tích, cần lan can kỹ |
Với nhà ống, phương án phổ biến và dễ sống nhất là gác ở nửa sau, phía trước để thông tầng làm phòng khách hoặc khu bán hàng, cầu thang lên gác đặt dọc tường bên.
Chiều cao: dưới gác và trên gác bao nhiêu là đủ
Chiều cao là chỗ dễ sai nhất. Tầng trệt có gác lửng thường cao từ khoảng 4,5 đến 6 mét tính từ sàn tới sàn tầng trên. Chia ra, phần dưới gác cần đủ cao để người đứng thẳng, treo quạt trần, mở cánh tủ thoải mái; phần trên gác cần đủ để người đi lại không cộc đầu nếu dùng làm phòng, hoặc ít ra là ngồi thoải mái nếu chỉ làm chỗ ngủ, chỗ làm việc.
Một mốc tham khảo người làm nghề hay dùng: dưới gác thông thuỷ từ khoảng 2,4 mét trở lên là đứng thoải mái; dưới khoảng 2,2 mét bắt đầu thấy thấp, nhất là khi có dầm. Trên gác nếu dùng làm phòng đứng đi lại thì cũng cần cỡ 2,2 mét trở lên; dưới mức đó nên coi là gác ngồi, gác ngủ hoặc kho. Đây là khoảng tham khảo, con số cụ thể cần kiến trúc sư tính theo chiều cao tầng thật và quy định địa phương.
Ở chiều cao tầng 4,5 mét, ví dụ giả định, trừ sàn gác khoảng 0,2 mét, còn 4,3 mét chia cho hai phần: 2,4 mét dưới, 1,9 mét trên. Gác trên chỉ ngồi được, không đứng thẳng thoải mái. Muốn trên gác thành phòng đứng được, tầng phải cao khoảng 5 mét trở lên. Tính ra như vậy trước khi đặt cọc mua nhà có gác, hay trước khi thuê thợ làm gác, tránh việc làm xong mới thấy không dùng được như ý.
Đừng quên dầm. Chiều cao thông thuỷ tính tới mặt dưới dầm chứ không phải mặt dưới sàn. Một dầm cao 30–40 cm chạy ngang dưới gác có thể biến khu dưới gác vốn đủ cao thành chỗ phải cúi đầu. Khi xem nhà, đo ở chỗ thấp nhất, không đo ở chỗ cao nhất.
Trên gác và dưới gác: đặt công năng gì
Trên gác: chỗ ngủ, phòng làm việc, kho. Gác lửng yên tĩnh hơn tầng dưới, tách khỏi luồng người qua lại, hợp làm chỗ làm việc, góc đọc sách, phòng chơi cho con lớn. Làm chỗ ngủ được nếu đủ thoáng, nhưng nhớ khí nóng dồn lên cao; cần quạt, điều hoà hoặc ô thoáng mái. Kho chứa đồ nên dùng kệ nhẹ, không chất đồ quá nặng vượt tải sàn.
Dưới gác: bếp, phòng ăn, khu phụ. Phía dưới gác thường tối và thấp hơn nên hợp với bếp, bàn ăn, khu giặt, nhà vệ sinh. Bếp dưới gác cần hút mùi xả ra ngoài trời, không để khói bốc lên gác.
Không đặt bàn thờ dưới gác. Quan niệm kiêng nơi thờ cúng bị sàn và người đi lại đè lên trên. Về thực tế, hương khói bám mặt dưới sàn gác, nến hương gần sàn gỗ là nguy cơ cháy. Bàn thờ nên đặt ở tầng trên cùng hoặc khu thông tầng thoáng.
Giường không đặt ngay dưới mép gác. Mép gác là nơi có dầm, người nằm nhìn lên thấy đường dầm chạy ngang. Quan niệm gọi là "xà đè"; về cảm giác, đó là trần thấp đột ngột ngay trên mặt. Kê giường vào phần trong của khu dưới gác hoặc lên trên gác.
Phía trước thông tầng: phòng khách, khu bán hàng. Không gian cao thoáng ở phía trước nên dành cho chỗ đông người, nhiều hoạt động. Đặt cây cao, đèn thả để tận dụng chiều cao.
Ánh sáng cho phần dưới gác
Phần dưới gác lửng là vùng dễ tối nhất trong nhà, vì bị sàn gác che trên đầu và thường nằm ở nửa sau nhà, xa cửa chính. Quan niệm coi góc tối, ẩm là nơi "âm khí" tụ lại; về sinh hoạt, đó là nơi người ta phải bật đèn cả ban ngày, đồ đạc dễ ẩm mốc mùa nồm.
Những cách lấy sáng cho phần dưới gác: để mép gác lùi khỏi cửa sổ mặt sau, cho ánh sáng phía sau rọi vào; dùng lan can kính hoặc nan thưa thay vì vách kín; sơn mặt dưới sàn gác màu sáng để hắt sáng; nếu có giếng trời, đặt mép gác sát giếng trời. Với nhà đã làm gác kín, có thể thay một phần sàn gác bằng tấm kính cường lực dán an toàn hoặc sàn lưới thép, nhưng phải hỏi kỹ sư về tải trọng.
Đèn cho phần dưới gác nên là đèn ốp trần mỏng hoặc đèn âm trần, không dùng đèn thả làm thấp thêm trần. Ánh sáng trắng ấm, phân bố đều, kết hợp đèn hắt tường để không gian bớt cảm giác bị nén.
Gác lửng trong căn hộ thông tầng, phòng trọ và cửa hàng
Căn hộ thông tầng. Gác thường đã có sẵn theo thiết kế. Không được tự ý mở rộng sàn gác vì ảnh hưởng kết cấu và quy định toà nhà. Việc của gia chủ là chọn công năng hợp lý: phòng ngủ hoặc phòng làm việc trên, sinh hoạt chung dưới, và xử lý nóng ở phần trên.
Phòng trọ có gác. Gác thường thấp, làm bằng khung thép sàn gỗ hoặc tấm xi măng. Kiểm tra độ chắc của sàn và thang trước khi thuê, không chất đồ nặng, không dùng bếp điện, bếp gas ngay dưới gác gỗ. Nên có ô thoáng hoặc quạt hút gần trần.
Cửa hàng mặt phố. Gác lửng phía sau làm kho, phía trước cao thoáng để trưng bày. Tải trọng kho hàng lớn hơn tải phòng ở, phải nói rõ khi thuê kỹ sư tính sàn. Lối lên gác kho không được chắn lối thoát của cửa hàng.
Nóng, bí trên gác: nguyên nhân và cách chữa
Khí nóng nhẹ hơn khí lạnh nên dồn lên phần cao nhất của phòng, đúng chỗ gác lửng. Nếu ngay trên gác là mái tôn hay sàn mái không chống nóng, buổi chiều trên gác có thể nóng hơn hẳn phía dưới. Nhiều gia đình làm gác lửng làm phòng ngủ cho con rồi bỏ không vì quá nóng.
Cách chữa theo thứ tự: chống nóng mái (lớp cách nhiệt dưới mái tôn, gạch chống nóng hoặc mái hai lớp); mở ô thoáng hoặc cửa sổ cao ở phía trên gác để khí nóng có lối ra; lắp quạt hút gió ở điểm cao nhất; nếu dùng điều hoà, đặt dàn lạnh trên gác vì khí lạnh sẽ tự chìm xuống phía dưới. Lan can gác nên làm thoáng thay vì vách kín, để không khí từ khu thông tầng lưu thông lên gác.
Ở góc quan niệm, gác thoáng sáng được coi là "khí lưu thông", gác bí tối bị coi là "khí tù". Cả hai cách nói gặp nhau ở cùng một đích: gác lửng phải có đường cho gió và nhiệt đi ra.
Kết cấu, an toàn và thủ tục trước khi làm gác
Gác lửng là một sàn chịu lực, không phải đồ nội thất. Trước khi làm, nhất là khi làm thêm vào nhà đã có, kiểm tra những điểm sau:
- Gác gối lên tường hay cột nào, tường đó có đủ chịu lực không; gác thép bắt vít nở vào tường gạch mỏng là rủi ro.
- Tải trọng dự kiến: làm phòng ngủ, kho sách, kho hàng có tải khác nhau; nói rõ với kỹ sư.
- Lan can gác cao đủ, khe nan nhỏ, nhất là nhà có trẻ em; cầu thang gác có tay vịn, không quá dốc.
- Sàn gác bằng gỗ hoặc vật liệu dễ cháy thì không đặt bếp, bàn thờ có nến ngay bên dưới.
- Đường điện lên gác đi trong ống, có aptomat riêng; ổ cắm trên gác không kéo dây nối tạm.
- Gác lửng có thể được tính vào diện tích sàn và chịu quy định cấp phép; kiểm tra với cơ quan quản lý xây dựng địa phương trước khi làm.
Những kiểm tra này quan trọng hơn mọi chuyện kiêng kỵ. Một gác lửng vững, sáng, thoáng là gác lửng cả nhà dùng được mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Phòng trọ có gác lửng thấp, ngủ trên gác có sao không?
Gác thấp và sát mái thường nóng và bí. Nếu ngủ trên gác, cần quạt, ô thoáng và chú ý an toàn điện; không dùng bếp hay nến gần gác gỗ. Người lớn tuổi, trẻ nhỏ hay dậy đêm nên ngủ dưới để tránh trèo thang lúc ngái ngủ.
Gác lửng chạy trên cửa chính thì chỉnh thế nào?
Nếu không thể dời gác, nâng cao độ sàn gác ở đoạn trên cửa nếu kết cấu cho phép, làm trần gác phẳng màu sáng, thêm đèn ở lối vào để không gian bớt tối. Một số nhà khoét lùi mép gác ở đoạn trên cửa để tạo khoảng thông nhỏ.
Gác lửng có nên làm bằng gỗ hay bê tông?
Bê tông chắc, cách âm tốt nhưng nặng, cần dầm cột tính toán. Khung thép sàn gỗ nhẹ, làm nhanh, tháo được, nhưng dễ kêu và rung, kém chống cháy hơn. Chọn theo tải trọng, mục đích dùng và kết cấu nhà sẵn có, hỏi kỹ sư.
Có nên đặt phòng thờ trên gác lửng?
Một số nhà đặt bàn thờ trên gác lửng phía sau vì tiện và cao. Quan niệm muốn bàn thờ không có người đi lại phía trên; nếu gác là tầng cao nhất thì đạt. Cần chú ý thông gió hương khói, dùng đèn điện thay nến và giữ khoảng cách với sàn gỗ.
Gác lửng nhà ống nên đặt cầu thang ở đâu?
Thường đặt dọc một bên tường, sát mép gác, để không chia đôi khu thông tầng phía trước. Thang nên có tay vịn và độ dốc vừa phải; thang gỗ quá dốc kiểu thang leo chỉ hợp lên kho.