Cây cảnh trong nhà nên đặt ở chỗ cây đủ sáng để sống khoẻ, không chắn lối đi và cửa, không nằm trong tầm với của trẻ nhỏ hay chó mèo nếu đó là loại có nhựa gây kích ứng. Loại nên tránh trong nhà không phải vì "xấu vận" mà vì những lý do rất cụ thể: cây có nhựa độc khi nhai nuốt, cây gai nhọn ở chỗ đi lại, cây quá to so với phòng, và cây đã chết khô mà vẫn để đó.
Quan niệm truyền thống coi cây xanh là thứ mang sinh khí vào nhà, đồng thời dặn kiêng cây gai, cây héo, cây rậm che kín cửa. Phần lớn những lời dặn này, nếu đặt cạnh hiểu biết về ánh sáng, độ ẩm và an toàn, đều có lý do sinh hoạt rõ ràng. Bài dưới đi từ danh sách cây cần cẩn trọng, tới chỗ đặt, ánh sáng, rồi những lỗi làm cây chết dần trong căn hộ.
Quan niệm truyền thống về cây trong nhà và lý do đằng sau
Người xưa xếp cây vào hành Mộc, tượng trưng cho sự sinh sôi, nên một ngôi nhà có cây tươi tốt được xem là nhà "có sinh khí". Cùng lúc, có ba lời dặn hay được nhắc: không để cây héo úa, cây chết trong nhà; không trồng cây gai sát lối ra vào; không để cây quá rậm che kín cửa chính, cửa sổ khiến nhà tối.
Nhìn từ góc sinh hoạt, cả ba lời dặn đều dễ hiểu. Cây héo là dấu hiệu chậu úng, đất mốc, có thể kéo theo nấm mốc và côn trùng; cây gai ở lối đi dễ làm trầy tay trẻ con và người già; cây che cửa làm giảm ánh sáng, cản gió, nhà ống vốn đã thiếu sáng lại càng tối. Người xưa không giải thích bằng thuật ngữ khoa học, nhưng kinh nghiệm ở trong nhà lâu năm dẫn họ tới cùng kết luận.
Điều nên hiểu cho đúng: không có loại cây nào tự nó mang may hay rủi. Những bài liệt kê "cây hút tài lộc" hay "cây rước hoạ" thường chỉ dựa vào tên gọi của cây. Chọn cây theo ánh sáng của nhà, theo người sống trong nhà và theo khả năng chăm sóc mới là thứ quyết định cây có sống và nhà có dễ chịu hay không.
Những loại cây cần cẩn trọng khi có trẻ nhỏ, chó mèo
Bảng dưới là các cây cảnh phổ biến ở Việt Nam có nhựa hoặc lá gây kích ứng khi nhai, nuốt. Mức độ khác nhau giữa các loài và giữa người với thú; đây là gợi ý để cân nhắc vị trí, không phải danh sách cấm tuyệt đối.
| Cây | Điều cần biết | Ai dễ bị ảnh hưởng | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| Trầu bà, vạn niên thanh, lan ý, môn, ráy | Nhựa có tinh thể gây rát miệng, sưng lưỡi, chảy nước dãi khi nhai | Trẻ bò, chó mèo hay gặm lá | Treo cao hoặc đặt nơi trẻ, thú không với tới |
| Trúc đào | Cả cây đều độc, kể cả khi nuốt lượng nhỏ | Trẻ nhỏ, thú nuôi, cả người lớn | Không nên trồng trong nhà có trẻ hoặc thú; ngoài vườn cũng cần cẩn thận |
| Hoa ly, hoa loa kèn | Rất độc với mèo, cả phấn hoa rơi xuống lông | Mèo | Nhà nuôi mèo nên tránh cắm trong nhà |
| Lô hội, lưỡi hổ, kim tiền, phất dụ | Gây nôn, khó chịu tiêu hoá khi thú ăn phải | Chó mèo | Đặt cao, dọn lá rụng |
| Xương rồng, hoa giấy có gai, sống đời gai | Gai nhọn gây trầy xước, gai nhỏ khó nhổ | Trẻ chập chững, người già | Đặt ở bậu cửa sổ cao, ban công, không ở lối đi |
Nếu nghi trẻ hoặc thú cưng đã nhai, nuốt phải lá cây, hãy giữ lại một phần cây để nhận diện và đưa đi khám ngay ở cơ sở y tế hoặc thú y, đừng tự gây nôn. Những loại thường được coi là lành tính với chó mèo gồm cau tiểu trâm, dương xỉ, cỏ lan chi; dù vậy vẫn nên tập cho thú không gặm cây.
Chỗ đặt cây trong từng không gian
Phòng khách: góc sáng, không chắn lối. Chậu cây lớn đặt ở góc gần cửa sổ hoặc cửa ban công là vị trí vừa đủ sáng vừa không cản đường đi. Quan niệm truyền thống thích cây hai bên cửa chính như một cách "đón" người vào nhà; về thực tế, chậu hai bên cửa nên chừa lối đi tối thiểu chừng tám mươi phân để mở cửa, mang đồ không vướng.
Phòng ngủ: ít và nhỏ. Lời dặn không để nhiều cây trong phòng ngủ có lý do thực tế là đất ẩm, nước đọng ở đĩa lót dễ gây mốc và muỗi, nhất là mùa nồm. Còn chuyện cây "hút hết khí" ban đêm thì lượng khí cây nhỏ thải ra là không đáng kể. Một hai chậu nhỏ, đất ráo, không đọng nước là đủ.
Bếp: tránh sát bếp nấu. Hơi nóng, dầu mỡ bám lá làm cây nhanh xấu. Cây nhỏ đặt ở bậu cửa sổ bếp hoặc cạnh bồn rửa nơi có sáng là hợp lý; tránh chậu dễ đổ gần chỗ cầm nồi chảo nóng.
Nhà vệ sinh: chỉ khi có cửa sổ. Phòng tắm kín không có sáng thì cây chết dần, đất luôn ẩm, sinh mùi. Nếu có cửa sổ, cây ưa ẩm như dương xỉ sống khá tốt.
Lối lên cầu thang, hành lang: để trống. Chậu cây ở chiếu nghỉ, bậc thang là chỗ dễ vấp nhất trong nhà ống, nhất là khi tối. Quan niệm và an toàn đều khuyên giữ lối đi thông thoáng.
Ánh sáng: điều quyết định cây sống hay chết
Phần lớn cây cảnh chết trong nhà phố và chung cư không phải vì đặt sai hướng theo quan niệm, mà vì thiếu sáng. Nhãn "cây chịu bóng" chỉ có nghĩa là cây chịu được ánh sáng yếu hơn ngoài trời, không có nghĩa là sống được ở góc tối không cửa sổ. Một cách kiểm đơn giản: nếu đứng ở chỗ định đặt cây mà ban ngày phải bật đèn mới đọc sách được, chỗ đó thiếu sáng cho hầu hết các loại cây.
Nắng hướng Tây ở Việt Nam lại là vấn đề ngược lại. Cây đặt sát kính hướng Tây buổi chiều có thể cháy lá vì nóng hắt qua kính. Lùi chậu vào trong khoảng một mét, hoặc có rèm mỏng lọc sáng, thường giải quyết được. Cửa sổ hướng Đông cho nắng sáng dịu là vị trí dễ chịu cho đa số cây trong nhà.
Với góc tối mà vẫn muốn có màu xanh, có hai cách: luân phiên hai chậu, mỗi tuần đưa một chậu ra chỗ sáng; hoặc dùng đèn chiếu cho cây bật theo giờ. Xoay chậu một phần tư vòng mỗi tuần để cây không nghiêng hẳn về một phía. Cây nghiêng ngả, lá vàng dần từ dưới lên, thân vươn dài yếu là dấu hiệu thiếu sáng rõ nhất.
Chọn cây theo nhà mình, theo bốn bước
Thay vì chọn theo tên gọi hay danh sách "cây hợp mệnh", có thể đi theo bốn bước sau, cho ra một chậu cây sống lâu và hợp người ở:
- Xác định chỗ đặt và lượng sáng thật ở chỗ đó vào buổi sáng, buổi trưa, buổi chiều.
- Liệt kê người trong nhà: có trẻ dưới ba tuổi, có mèo, chó, có người dị ứng phấn hoa hay không.
- Chọn trong số cây hợp ánh sáng đó, loại bỏ cây có nhựa độc hoặc gai nếu chỗ đặt nằm trong tầm với của trẻ, thú.
- Ước lượng thời gian chăm: người đi làm cả ngày, hay đi công tác nên chọn cây chịu khô, chậu có ngăn trữ nước.
Sau bốn bước này, nếu còn vài lựa chọn, gia chủ muốn thêm lớp ý nghĩa theo quan niệm, chẳng hạn cây lá tròn, cây lá xanh mướt cho phòng khách, thì đó là lúc hợp lý để chọn theo sở thích. Cây được chọn đúng ánh sáng thì tự nó đã tươi tốt, và một chậu cây tươi tốt chính là điều quan niệm truyền thống mong muốn.
Những lỗi làm cây trong nhà chết dần
Phần lớn cây cảnh trong căn hộ chết trong vài tháng đầu vì những lỗi chăm sóc lặp lại. Nhận ra sớm thì sửa được, nhẹ nhàng hơn nhiều so với việc mua cây mới:
- Tưới theo lịch cố định thay vì theo độ khô của đất — mùa nồm miền Bắc đất lâu khô, tưới đều đặn dễ gây thối rễ. Cắm ngón tay xuống đất hai đốt, còn ẩm thì chưa tưới.
- Chậu không có lỗ thoát nước, hoặc đặt chậu nhựa trong chậu sứ đẹp mà đáy đọng nước.
- Để nước đọng ở đĩa lót — vừa hại rễ vừa là chỗ muỗi đẻ trứng, nhất là mùa mưa.
- Đặt ngay dưới cửa gió điều hoà — gió lạnh khô thổi liên tục làm lá quăn mép, rụng lá.
- Không lau lá — bụi phủ dày làm lá kém quang hợp; lau bằng khăn ẩm mỗi vài tuần.
- Giữ cây đã chết khô vì tiếc chậu đẹp — quan niệm kiêng điều này, và thực tế đất cũ mục, sinh nấm mốc.
Cây chết rồi thì bỏ đất cũ, rửa chậu, phơi khô trước khi trồng cây mới. Không cần làm thêm nghi thức gì.
Cây lớn, cây leo và chuyện an toàn trong nhà
Chậu cây lớn như bàng Singapore, trầu bà cột, cau vàng trồng trong chậu sứ có thể nặng vài chục ký khi đất ướt. Đặt trên kệ gỗ mỏng hoặc sàn gỗ công nghiệp lâu ngày dễ để lại vết ố, cong vênh vì ẩm. Nên dùng đế có bánh xe hoặc lót chống thấm, và kiểm tra khả năng chịu tải nếu đặt ở lô gia, ban công chung cư.
Cây cao cạnh lối đi của trẻ có thể bị kéo đổ. Chậu nặng gốc thấp, hoặc buộc cố định thân cây vào tường bằng dây mềm, giảm đáng kể rủi ro này. Quan niệm kiêng cây đổ nghiêng, cây gãy ngọn trong nhà; trên thực tế, cây nghiêng là cây sắp đổ, buộc lại hay đổi chậu là đúng việc.
Đất trồng và phân bón cũng cần để ý trong nhà có trẻ. Phân viên tan chậm rắc trên mặt chậu trông như hạt kẹo, trẻ dễ nhặt bỏ miệng; thuốc trừ sâu, dung dịch dưỡng lá cần cất trong tủ có khoá như các hoá chất gia dụng khác. Đá cuội, sỏi trang trí mặt chậu cỡ nhỏ cũng là thứ trẻ dưới ba tuổi dễ nuốt, nên chọn sỏi to hoặc phủ mặt chậu bằng vỏ thông, rêu.
Cây leo trên ban công che nắng Tây rất hiệu quả, nhưng không nên để leo kín lan can chung cư, che lối thoát hiểm, hay mọc vào ổ điện, đèn ngoài trời. Lời dặn xưa "không để cây che kín cửa" giờ có thêm lý do: lối thoát khi có sự cố cần luôn thông, và nội quy nhiều toà nhà quy định rõ điều này.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt cây trong phòng ngủ không?
Được, với một hai chậu nhỏ, đất ráo, không đọng nước ở đĩa lót. Lượng khí cây thải ra ban đêm không đáng lo. Điều cần để ý là độ ẩm và muỗi, nhất là mùa nồm. Người dị ứng phấn hoa hoặc nấm mốc nên chọn cây không hoa và thay lớp đất mặt khi thấy mốc trắng.
Cây xương rồng có thật sự phải tránh trong nhà?
Quan niệm kiêng cây gai ở lối ra vào và chỗ ngồi nghỉ. Về thực tế, xương rồng cần nắng nhiều nên đặt ở bậu cửa sổ sáng hoặc ban công là hợp nhất, vừa ra ngoài tầm tay trẻ nhỏ. Đặt trên bàn làm việc hay giữa lối đi thì vừa dễ trầy tay vừa thiếu sáng cho cây.
Cây giả có thay được cây thật không?
Cây giả cho màu xanh mà không cần chăm, nhưng bám bụi nhiều, cần lau thường xuyên. Quan niệm truyền thống coi trọng cây tươi hơn, một phần vì cây sống thì người ở phải chăm, phải mở cửa đón sáng. Ở góc thật sự không có ánh sáng, một chậu cây giả sạch sẽ vẫn hơn một chậu cây thật héo úa.
Nhà có mèo nên chọn cây gì?
Nên ưu tiên những loại thường được coi là lành tính với mèo như cau tiểu trâm, dương xỉ, cỏ lan chi, và tránh hoa ly, loa kèn, trúc đào. Ngay cả cây lành tính, mèo gặm nhiều cũng có thể nôn. Đặt cây ở kệ cao, trồng một khay cỏ mèo riêng để mèo có chỗ gặm.
Thấy cây trong nhà tự nhiên héo có phải điềm xấu không?
Không cần lo theo hướng đó. Cây héo gần như luôn có nguyên nhân cụ thể: tưới quá nhiều, thiếu sáng, gió điều hoà, rễ chật chậu, sâu bệnh. Kiểm tra đất, rễ và chỗ đặt trước, sửa nguyên nhân thì cây thường hồi lại. Cây chết hẳn thì dọn đi, thay cây phù hợp hơn với chỗ đó.
Cây đặt hai bên cửa chính có cần cùng loại, cùng cỡ?
Quan niệm truyền thống thích đối xứng ở cửa chính, hai chậu cùng loại cùng cỡ trông cân và trang trọng. Không có quy định bắt buộc. Điều quan trọng hơn là chậu không thu hẹp lối đi, không cản cánh cửa mở, và cây hợp với ánh sáng ở cửa, nhất là cửa hướng Tây nắng gắt.