Quan niệm truyền thống thường khuyên bàn trà không lớn hơn và không cao hơn ghế ngồi, đặt ở giữa nhóm ghế, hình dáng ưu tiên bo tròn hoặc chữ nhật cân đối, tránh góc nhọn chĩa vào người ngồi. Người xưa ví ghế là "chủ", bàn là "khách": khách không nên lấn chủ.
Về công năng, những lời khuyên này trùng với thói quen thiết kế nội thất: bàn trà dài khoảng một nửa đến hai phần ba sofa, cao ngang hoặc thấp hơn mặt đệm ghế một chút, cách ghế khoảng 40–50 cm. Góc bo tròn an toàn hơn cho trẻ nhỏ. Bài này đi qua kích thước, hình dáng, chất liệu và vị trí, kèm những lưu ý an toàn mà sách cũ không nhắc.
Bàn trà trong nếp sinh hoạt của người Việt
Ở nhiều gia đình Việt, bàn trà không chỉ để trang trí. Đó là nơi pha ấm trà tiếp khách, nơi bày đĩa hoa quả ngày Tết, nơi cả nhà ngồi bóc bánh chưng, nơi trẻ con ngồi bệt làm bài. Vì vậy bàn trà phải chắc, đủ rộng để đặt bộ ấm chén và đĩa trái cây, và cao vừa tầm để người ngồi trên sofa hay ngồi ghế đẩu đều với tới.
Quan niệm "bàn không lấn ghế" có thể hiểu đơn giản: bàn trà là phần phụ của nhóm ghế. Bàn quá to so với ghế làm phòng nặng nề, lối đi hẹp, người ngồi phải với tay xa. Bàn quá cao chắn tầm nhìn giữa những người ngồi đối diện, che tivi. Một tỷ lệ cân đối vừa đẹp mắt vừa tiện dùng.
Trong phòng khách hiện đại, bàn trà còn có thêm vai trò chứa đồ: điều khiển, sách báo, khay đựng lặt vặt. Bàn có ngăn kéo hoặc tầng dưới giúp mặt bàn gọn hơn, điều mà quan niệm "bàn sạch, phòng sáng" cũng ưa.
Vì bàn trà gắn với việc tiếp khách, nhiều gia đình coi trọng việc mặt bàn luôn có sẵn một thứ để mời: ấm trà, đĩa kẹo, đĩa hoa quả. Đó là nét hiếu khách hơn là kiêng kỵ, và cũng là lý do bàn trà cần đủ chỗ cho khay ấm chén mà vẫn còn mặt trống để khách đặt điện thoại, chìa khoá.
Kích thước tham khảo
Các con số dưới là khoảng thường gặp trong thiết kế nội thất, không phải quy định. Đo sofa thật của nhà bạn trước khi chọn bàn:
| Kích thước | Khoảng tham khảo | Vì sao |
|---|---|---|
| Chiều dài | Khoảng 1/2 đến 2/3 chiều dài sofa | Đủ cho mọi người với tới mà không chắn lối hai đầu |
| Chiều cao | Ngang hoặc thấp hơn mặt đệm ghế khoảng vài cm, thường 40–45 cm | Đặt cốc nước không phải cúi quá thấp hay nâng tay cao |
| Khoảng cách tới sofa | 40–50 cm | Duỗi chân được, với tay được |
| Lối đi quanh bàn | Khoảng 60–90 cm ở phía người qua lại | Không phải lách người khi đi qua |
| Bàn tròn đường kính | Tuỳ nhóm ghế, phòng nhỏ khoảng 60–80 cm | Bàn tròn nhỏ hợp phòng hẹp, ghế quây quanh |
Nếu phòng nhỏ không đủ chỗ cho một bàn trà đúng tỷ lệ, có thể thay bằng hai bàn tròn nhỏ lồng nhau hoặc một đôn có khay, kéo ra khi cần.
Hình dáng: tròn, bầu dục, vuông hay chữ nhật
Tròn và bầu dục. Quan niệm thích hình tròn vì "viên mãn", không góc cạnh. Về công năng, bàn tròn không có góc nhọn, an toàn cho trẻ đang tập đi, lối đi quanh bàn mềm hơn. Hợp với phòng nhỏ và nhóm ghế quây, cả với nếp ngồi quanh mâm ngày lễ.
Chữ nhật. Phổ biến nhất, hợp với sofa văng dài và chữ L. Chọn loại bo cạnh, bo góc. Đặt cạnh dài song song với sofa.
Vuông. Hợp với nhóm ghế quây bốn phía hoặc sofa chữ U. Phòng hẹp dài như nhà ống đặt bàn vuông dễ chắn lối.
Hình dáng bất thường, góc nhọn. Quan niệm ngại góc nhọn chĩa vào người ngồi, gọi là "sát". Về thực tế, góc nhọn ở độ cao đầu gối và đầu trẻ nhỏ là nguy cơ va đập. Nếu đã có, dán miếng bo góc.
Bàn lồng hoặc bàn hai tầng. Hai bàn tròn nhỏ lồng vào nhau linh hoạt cho phòng hẹp: ngày thường dùng một, khi có khách kéo bàn thứ hai ra. Bàn hai tầng cho chỗ cất ấm chén, sách báo bên dưới, giữ mặt bàn trống.
Chất liệu: gỗ, kính, đá và những điều cần biết
Bàn gỗ ấm, chắc, hợp nếp nhà Việt; nhược điểm là sợ nước, mùa nồm dễ ẩm mốc mặt dưới nếu đặt sát nền. Lót lót cốc, lau khô khi đổ nước, kê chân bàn khỏi nền ẩm. Bàn gỗ nguyên khối nặng, khó dịch chuyển khi dọn dẹp.
Bàn mặt kính nhẹ về thị giác, hợp phòng nhỏ. Điều quan trọng nhất là loại kính: nên dùng kính cường lực, cạnh mài tròn. Kính thường khi vỡ thành mảnh sắc lớn, rất nguy hiểm nếu trẻ ngã vào. Kính cũng dễ bám vân tay, trầy xước.
Bàn mặt đá đẹp, bền nhiệt, nhưng rất nặng, góc đá cứng gây chấn thương nặng hơn nếu va vào. Nhà có trẻ nhỏ nên chọn mặt đá cạnh bo tròn hoặc đợi trẻ lớn hơn. Quan niệm về chất liệu theo mệnh, theo ngũ hành có ở mục màu sắc và bài trí; ở góc an toàn, điều cần ưu tiên là cạnh bo, mặt chắc, chân vững.
Bàn mây, tre, gỗ ghép thanh nhẹ là lựa chọn rẻ và hợp khí hậu, dễ dịch chuyển khi lau nhà. Nhược điểm là khe đan bám bụi và mặt bàn không phẳng tuyệt đối, nên thường cần thêm tấm kính cường lực hoặc khay đặt cốc.
Bày gì trên bàn trà cho gọn và hợp ý
Quan niệm thích mặt bàn sạch, có một điểm nhấn tươi; sinh hoạt cần mặt bàn trống để dùng. Cân bằng hai bên:
- Một bình hoa nhỏ hoặc chậu cây thấp ở giữa, không cao quá tầm mắt người ngồi để không chắn mặt nhau.
- Khay gom đồ lặt vặt: điều khiển, kính, chìa khoá. Mặt bàn trống phần còn lại.
- Bộ ấm chén để trên khay, có thể cất vào tầng dưới bàn khi không dùng.
- Không chất báo cũ, giấy tờ, chai lọ thuốc lên bàn trà; dọn mỗi tối.
- Không đặt nến thơm, nhang trên bàn gỗ, bàn kính có rèm hoặc ghế vải gần; nếu dùng nến, có đế chắc và không rời mắt.
- Hoa quả bày lâu dễ chín nẫu thu hút ruồi; bày lượng vừa ăn trong một hai ngày.
Chi tiết về bày bình hoa tươi trong phòng khách có bài riêng trong mục này.
Bàn trà kiểu Việt: sập gỗ, bàn thấp và nếp ngồi bệt
Trước khi có sofa, nhà Việt tiếp khách trên sập gỗ, phản, hoặc bộ bàn ghế gỗ có bàn cao vừa ngồi ghế. Nhiều gia đình vẫn giữ nếp đó: một bộ bàn ghế gỗ, bàn cao hơn bàn trà kiểu Tây, ngồi ghế tựa thẳng uống trà. Với bộ này, chiều cao bàn tương ứng với ghế, khoảng như bàn ăn thấp; đặt bộ bàn ghế theo trục cân đối, ghế chính quay lưng vào tường, nhìn ra cửa.
Một số gia đình trẻ chuộng bàn thấp ngồi bệt trên thảm hoặc đệm ngồi, gần với nếp sinh hoạt ngày Tết ngồi quây quần. Bàn thấp cần thảm dày, sàn khô; mùa nồm thì đệm ngồi dễ ẩm, cần phơi. Người lớn tuổi ngồi bệt lâu khó đứng dậy, nên vẫn cần ít nhất một ghế có lưng tựa trong phòng.
Dù kiểu nào, quan niệm chung vẫn là bàn ở trung tâm nhóm ngồi, ghế quây quanh, không có ai phải ngồi quay lưng ra lối đi. Bộ bàn ghế gỗ nặng thì chọn vị trí một lần cho đúng, vì dịch chuyển thường xuyên dễ làm trầy sàn, lỏng mộng ghế.
Bàn trà khi nhà có trẻ nhỏ và người lớn tuổi
Bàn trà nằm đúng ở độ cao đầu trẻ đang tập đi và đầu gối người lớn, nên là món đồ gây va đập nhiều nhất trong phòng khách. Những điều nên làm:
- Chọn cạnh bo tròn, góc bo; nếu bàn có góc vuông, dán miếng bo góc bằng cao su mềm.
- Không dùng bàn kính thường; nếu là kính, phải là kính cường lực có cạnh mài.
- Không để ấm nước nóng, phích nước, dao gọt hoa quả ở mép bàn trong tầm với của trẻ.
- Không trải khăn bàn dài thòng xuống, vì trẻ kéo khăn là kéo đổ cả ấm nước nóng.
- Với người già, bàn đủ chắc để chống tay khi đứng dậy, chân bàn không trượt trên sàn.
- Dành lối đi đủ rộng quanh bàn để người dùng gậy, khung tập đi qua lại được.
Những điều chỉnh này không mâu thuẫn với quan niệm nào, và quan trọng hơn mọi lựa chọn về hình dáng hay chất liệu theo ngũ hành.
Vị trí bàn trà và lối đi
Bàn trà đặt ở giữa nhóm ghế, cách đều các ghế. Lối đi chính không nên chạy giữa bàn trà và sofa; người đi qua phải lách giữa chân người ngồi và cạnh bàn là điều bất tiện nhất của một phòng khách chật. Quan niệm gọi đó là "khí cắt ngang chỗ ngồi"; về sinh hoạt, đó là chỗ hay va đầu gối, đổ cốc nước.
Bàn trà không nên đặt chắn ngay trước cửa chính hay chắn lối lên cầu thang. Với nhà ống, nếu lối đi dọc nhà buộc phải chạy cạnh nhóm ghế, đặt bàn trà lệch về phía sofa, chừa lối rộng ở phía ngoài.
Đặt bàn trà trên thảm giúp định vùng phòng khách và giảm tiếng ồn. Thảm nên đủ lớn để ít nhất chân trước của sofa và ghế nằm trên thảm; thảm nhỏ chỉ nằm dưới bàn trà làm phòng có vẻ rời rạc, và mép thảm lại là chỗ vấp.
Khi kê lại phòng khách, hãy đặt bàn trà sau cùng: kê sofa và ghế trước theo lối đi, rồi mới đặt bàn vào khoảng giữa. Làm ngược lại, đặt bàn trước rồi kê ghế quanh, thường dẫn tới một nhóm ghế quá rộng hoặc lối đi bị ép sát tường.
Câu hỏi thường gặp
Bàn trà có nên cao hơn mặt ghế sofa không?
Thường không nên. Bàn cao hơn mặt đệm làm người ngồi phải nhấc tay, chắn tầm nhìn đối diện. Quan niệm cũng thích bàn thấp hơn ghế. Chọn bàn ngang hoặc thấp hơn mặt đệm vài cm.
Phòng khách nhỏ có cần bàn trà không?
Không bắt buộc. Có thể dùng bàn cạnh sofa, đôn có khay, hoặc bàn gấp gắn tường. Quan trọng là có chỗ đặt cốc nước và lối đi không bị chặn. Bàn nâng hạ đa năng cũng là lựa chọn cho căn hộ nhỏ.
Bàn trà mặt kính có an toàn với trẻ nhỏ không?
An toàn hơn nếu là kính cường lực cạnh mài tròn, khung chắc. Vẫn nên dán miếng bo góc khi trẻ đang tập đi và không để trẻ đứng lên mặt kính. Kiểm tra định kỳ các vết mẻ ở cạnh.
Bàn trà có nên đặt ở chính giữa phòng?
Đặt ở giữa nhóm ghế, chứ không nhất thiết giữa phòng. Ở nhà ống, nhóm ghế thường dồn về một bên tường để chừa lối đi, nên bàn trà cũng đi theo nhóm ghế đó.
Có nên bày bàn trà gỗ nguyên khối lớn?
Đẹp và bền nhưng rất nặng, khó dọn dẹp, chiếm diện tích. Hợp với phòng rộng, ít thay đổi bố trí. Phòng nhỏ hoặc nhà có người già, trẻ nhỏ nên chọn bàn nhẹ hơn, cạnh bo tròn.