Chuông gió hợp nhất là treo ở nơi có gió nhẹ thổi qua mà tiếng không dội thẳng vào chỗ ngủ: hiên trước, cửa sổ phòng khách, ban công, lô gia. Nên tránh treo ngay trên đầu giường, ngay giữa lối đi dễ va đầu, và tránh chuông kim loại vang lớn ở ban công sát phòng ngủ nhà hàng xóm.
Quan niệm truyền thống coi tiếng chuông gió là cách làm "động" một góc nhà tĩnh, đánh thức không khí ở lối vào, và có nhiều lời dặn về chất liệu, số ống, hướng treo. Bài này giữ phần quan niệm ở mức người ta thường nói, rồi đi vào những điều thực tế hơn: chọn độ vang hợp với nhà, treo cho chắc, và giữ được hoà khí với những người sống quanh mình.
Quan niệm truyền thống về chuông gió
Chuông gió có nguồn gốc lâu đời ở nhiều nước châu Á, ban đầu treo ở mái hiên đình, mái nhà để nghe hướng và sức gió. Trong phong thuỷ nhà ở, tiếng chuông được hiểu là làm cho khí lưu thông, giúp góc nhà trầm lặng có thêm sinh động. Chuông còn được gắn với ngũ hành theo chất liệu: kim loại thuộc Kim, tre gỗ thuộc Mộc, gốm sứ thuộc Thổ.
Có một số lời dặn hay gặp: treo ở cửa ra vào, cửa sổ đón gió; không treo trong phòng ngủ; không treo quá nhiều chuông trong một nhà; chuông hỏng, gãy ống thì tháo bỏ. Một số nơi còn kiêng chuông kim loại treo trong nhà kín, vì cho rằng tiếng vang trong phòng không thoát ra được.
Đọc kỹ, những lời dặn này chủ yếu xoay quanh âm thanh: âm phải nhẹ, phải có lối thoát, không quấy chỗ nghỉ ngơi. Người xưa sống trong nhà mái thấp, vách mỏng, nên họ hiểu rõ một tiếng leng keng suốt đêm khó chịu đến mức nào. Còn những lời hứa kiểu chuông gió "đón lộc", "xua đuổi điều xấu" thì không có cơ sở, và không nên là lý do để treo.
Chọn chất liệu theo tiếng và theo chỗ treo
Chất liệu quyết định tiếng chuông nhiều hơn mọi yếu tố khác. Bảng sau giúp chọn chuông hợp với chỗ treo, kèm cách xếp theo quan niệm ngũ hành để tham khảo.
| Chất liệu | Tiếng nghe | Hợp chỗ nào | Quan niệm thường gặp |
|---|---|---|---|
| Ống nhôm, đồng, thép | Vang, ngân dài, nghe xa | Sân vườn rộng, hiên nhà riêng | Hành Kim, hay được khuyên ở hướng Tây, Tây Bắc |
| Tre, gỗ | Trầm, gõ khô, tắt nhanh | Ban công chung cư, cửa sổ gần phòng ngủ | Hành Mộc, hay gắn với hướng Đông, Đông Nam |
| Gốm, sứ | Thanh, nhẹ, vừa phải | Cửa sổ phòng khách, hiên nhỏ | Hành Thổ, gắn với giữa nhà, Đông Bắc, Tây Nam |
| Thuỷ tinh, vỏ sò | Lách cách nhỏ, dễ vỡ | Trong nhà, chỗ có gió nhẹ | Ít lời dặn riêng |
| Chuông nhỏ một quả lắc | Một tiếng đơn, ít rộn | Cửa ra vào, báo có người | Dùng như chuông báo cửa |
Nếu băn khoăn giữa hai loại, hãy nghe thử: lắc nhẹ chuông ở cửa hàng rồi tưởng tượng tiếng đó vang suốt một đêm gió mùa. Chuông nào nghe mười lần vẫn dễ chịu thì hợp để treo ở nhà.
Treo ở đâu, tránh ở đâu
Nên: hiên trước, cửa sổ phòng khách, ban công. Đây là chỗ có gió tự nhiên, tiếng chuông báo cho người trong nhà biết trời đang trở gió. Ở nhà ống, chuông nhỏ ở cửa sổ tầng một gần lối vào còn có tác dụng như tiếng báo có người mở cửa.
Tránh: ngay trên đầu giường, cạnh cửa sổ phòng ngủ. Quan niệm kiêng chuông trong phòng ngủ vì chỗ ngủ cần tĩnh. Về thực tế, tiếng động lặp lại ban đêm làm nhiều người khó ngủ sâu, dù ban ngày nghe thấy vui tai.
Tránh: giữa lối đi, chỗ trần thấp. Chuông dài treo ở độ cao ngang đầu là thứ va vào mặt khi đi qua, nhất là người cao và trẻ đang được bế. Đáy chuông nên cao hơn đầu người cao nhất trong nhà một khoảng rộng rãi.
Tránh: trước cửa nhà người khác. Treo chuông ở hành lang chung, trước cửa căn đối diện, hay chĩa về phía nhà bên cạnh dễ gây hiểu lầm là "trấn" nhà người ta. Chuông gió là đồ trang trí cho nhà mình, nên ở trong phạm vi nhà mình.
Tránh: chỗ gió quá mạnh. Ban công tầng cao hướng gió mùa, chuông sẽ đập liên hồi, nhanh hỏng và rất ồn. Chỗ gió nhẹ cho tiếng dễ nghe hơn.
Tiếng chuông và hàng xóm: phần ít ai nghĩ tới
Ở nhà phố san sát và chung cư, ban công nhà mình thường cách cửa sổ phòng ngủ nhà bên chỉ vài mét. Tiếng chuông kim loại ngân dài nghe êm tai với chủ nhà đang thức, nhưng với người làm ca đêm, người già khó ngủ hay em bé mới sinh nhà bên, đó là âm thanh lặp lại không tắt được. Nhiều mâu thuẫn hàng xóm bắt đầu từ chính chiếc chuông gió.
Một vài cách giữ hoà khí: chọn chuông tre, gỗ hoặc gốm tiếng nhỏ cho ban công chung cư; tháo hoặc buộc lại quả lắc vào buổi tối và những đêm có gió mùa Đông Bắc thổi mạnh; không treo nhiều chuông cùng lúc. Nếu hàng xóm góp ý, cách đơn giản nhất là cất chuông, thay vì tranh luận chuyện chuông nhà mình có "hợp" hay không.
Nhiều toà chung cư có nội quy về tiếng ồn trong giờ nghỉ, và về đồ treo ngoài lan can. Đọc nội quy trước khi treo là cách tránh phiền phức. Quan niệm truyền thống đề cao sự hoà thuận với láng giềng; một chiếc chuông làm mất ngủ cả dãy nhà đi ngược với chính tinh thần đó.
Chuông gió trong nhà ống, chung cư và nhà có sân
Mỗi kiểu nhà ở Việt Nam đón gió một kiểu, nên chỗ treo chuông cũng khác. Nhà ống mặt tiền hẹp thường chỉ có gió ở mặt trước, giếng trời và ban công sau. Chuông nhỏ treo ở cửa sổ tầng một hoặc dưới giếng trời là đủ nghe; giếng trời lại là chỗ dẫn âm thanh lên mọi tầng, nên chuông ở đó cần tiếng nhẹ, không thì người ở tầng trên nghe rõ hơn cả người ở tầng dưới.
Căn hộ chung cư có gió chủ yếu ở ban công, lô gia, và gió tầng cao mạnh hơn hẳn tầng thấp. Khi đóng cửa bật điều hoà, chuông trong nhà gần như không kêu; khi mở cửa ban công thì gió lùa có thể làm chuông đập liên tục. Chuông tre, gỗ nhỏ treo phía trong lô gia, cách xa cửa phòng ngủ là cách dung hoà hợp lý nhất.
Nhà có sân, có hiên là chỗ chuông gió phát huy đúng vẻ đẹp của nó: treo ở góc hiên, dưới mái, cạnh cây xanh, tiếng chuông hoà với tiếng lá. Ngay cả ở đây, nên để ý khoảng cách tới cửa sổ nhà bên, và tránh treo dưới tán cây lớn vì cành rơi khi giông bão dễ làm đứt dây, rơi chuông.
Treo chuông cho chắc chắn, an toàn
Chuông rơi từ ban công tầng cao là chuyện nguy hiểm thật. Mấy bước sau giúp treo chắc mà không phải khoan đục nhiều:
- Dùng móc vít bắt vào trần bê tông, dầm gỗ chắc hoặc thanh giàn phơi cố định; tránh móc dán keo ở ban công vì nắng mưa làm keo bong.
- Thay dây cước, dây vải đi kèm chuông bằng dây thép không gỉ bọc nhựa hoặc dây dù chắc nếu chuông treo ngoài trời.
- Treo sao cho chuông không đập vào kính cửa sổ, lan can kính, máy lạnh khi gió thổi; để khoảng trống xung quanh.
- Không treo chuông ra ngoài mép lan can chung cư, chỉ treo phía trong ban công.
- Trước mùa mưa bão, nhất là ở miền Trung, tháo chuông, chậu treo và mọi đồ treo ngoài trời cất vào nhà.
- Kiểm tra dây và móc vài tháng một lần; dây bạc màu, xơ sợi là dấu hiệu cần thay.
Đồ treo ngoài ban công rơi xuống có thể gây thương tích cho người bên dưới, và người treo phải chịu trách nhiệm. Đây là lý do thực tế để coi việc treo chắc là phần chính, không phải phần phụ.
Số ống, màu sắc và chăm sóc chuông
Nhiều bài viết đưa ra số ống "hợp" như năm, sáu, tám ống, kèm ý nghĩa theo quan niệm từng con số. Đây là quy ước tuỳ người, không có chuẩn thống nhất giữa các tài liệu. Ở góc âm thanh, số ống nhiều thì tiếng rộn và chồng nhau, số ống ít thì tiếng thưa, rõ. Chọn theo tiếng nghe dễ chịu với nhà mình là đủ.
Cũng có lời dặn treo chuông theo hướng: chuông kim loại ở phía Tây, Tây Bắc, chuông tre gỗ ở phía Đông, Đông Nam. Nếu thích làm theo, cứ xem đó là một cách chọn chỗ, nhưng ưu tiên trước vẫn là chỗ có gió nhẹ, xa phòng ngủ, treo chắc. Hướng đúng mà chuông đập vào kính hoặc làm mất ngủ thì không có ích gì.
Về màu sắc, chuông gió treo ngoài trời nên chọn màu không quá chói để hài hoà với mặt tiền, nhất là khi khu phố hoặc toà nhà có quy định về đồ treo ban công. Chuông trong nhà có thể theo màu nhấn của phòng, giống cách chọn gối, rèm.
Chuông kim loại ngoài trời ở vùng gần biển dễ bị gỉ, chuông tre gỗ dễ mốc ở vùng nồm ẩm. Lau khô sau mưa, kiểm tra ống nứt, dây xơ. Quan niệm truyền thống khuyên tháo chuông đã nứt, gãy, tiếng rè; về thực tế, ống nứt có thể rơi, cạnh vỡ sắc, nên lời khuyên này rất đáng giữ.
Kiểm tra gì khi mua một chiếc chuông
Phần lớn chuông gió bán sẵn đều đẹp khi treo ở cửa hàng, nhưng khác nhau rất nhiều khi treo lâu ngoài trời. Trước khi mua, nên xem kỹ mấy điểm: dây treo là loại gì, có chịu nắng mưa không; các ống gắn vào đĩa treo bằng nút buộc chắc hay chỉ dán keo; ống kim loại có cạnh cắt sắc không; phần quả lắc và cánh đón gió có nặng quá khiến chuông kêu với cả gió rất nhẹ không.
Hãy lắc thử nhẹ rồi lắc mạnh. Chuông tốt cho tiếng rõ ở cả hai mức, không rè, không lạch cạch do các bộ phận lỏng. Với nhà chung cư, có thể hỏi người bán loại có quả lắc tháo rời được, để buổi tối hoặc ngày gió mùa chỉ cần tháo quả lắc là chuông im mà không phải gỡ cả bộ xuống.
Chuông dành cho trẻ con chơi, chuông đồ chơi bằng nhựa mỏng không nên treo ở ban công cao, vì nắng làm giòn nhựa, gió mạnh có thể giật đứt. Một chiếc chuông chắc, tiếng hợp tai, treo đúng chỗ dùng được nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên treo chuông gió trong phòng ngủ không?
Phần lớn lời khuyên, cả theo quan niệm lẫn theo giấc ngủ, đều là không nên. Nếu thích, có thể treo một chuông nhỏ tiếng nhẹ ở chỗ ít gió và tháo quả lắc vào buổi tối. Người khó ngủ, trẻ nhỏ, người già nên để phòng ngủ yên tĩnh hoàn toàn.
Treo chuông gió trước cửa có làm hàng xóm khó chịu không?
Có thể, nếu chuông vang lớn hoặc treo ở hành lang chung, hướng về cửa nhà người khác. Treo trong phạm vi nhà mình, chọn chuông tiếng nhỏ, tháo khi trời gió mạnh ban đêm là cách tránh phiền. Hàng xóm đã góp ý thì nên cất chuông, giữ hoà khí quan trọng hơn món đồ trang trí.
Chuông gió bị gãy một ống có cần thay ngay không?
Nên tháo xuống, vì ống gãy làm tiếng lệch và phần còn lại có thể rơi. Quan niệm cũng khuyên không giữ đồ hỏng treo trong nhà. Nếu chuông còn tốt, có thể nhờ thợ thay ống cùng chất liệu; nếu không, bỏ đi và chọn chiếc mới hợp chỗ treo hơn.
Chuông gió có giúp xua đuổi điều không may không?
Không có cơ sở cho điều đó. Chuông gió là đồ trang trí cho tiếng động nhẹ, báo trời trở gió, làm góc nhà sinh động. Nếu cảm thấy trong nhà có điều bất an, hãy xem các vấn đề cụ thể như ánh sáng, khoá cửa, an toàn điện, thay vì trông vào một món đồ treo.
Nhà ở mặt đường ồn ào có nên treo chuông gió không?
Thường không cần. Ở mặt đường đông xe, tiếng chuông bị lấn và chỉ thêm một lớp tiếng nữa. Nếu muốn có điểm nhấn ở cửa sổ, một chậu cây hoặc rèm đẹp cho hiệu quả thị giác rõ hơn. Chuông gió hợp với nhà trong ngõ yên, có sân, có hiên.
Có thể treo chuông gió ở cửa hàng không?
Được, một chuông nhỏ một quả lắc ở cửa ra vào rất hay dùng để báo có khách. Nên treo ở độ cao không va vào đầu khách, tiếng vừa phải để nhân viên nghe thấy mà không ồn suốt ngày. Cửa hàng có điều hoà, cửa kính đóng thì chuông chỉ kêu khi mở cửa, rất phù hợp.