Nguyên tắc kê bàn làm việc phổ biến nhất trong quan niệm truyền thống là: lưng tựa vào tường đặc, mắt nhìn thấy cửa ra vào theo đường chéo, không ngồi ngay trên trục cửa, không ngồi dưới xà ngang và không quay lưng ra cửa. Người ta gọi đó là thế "có chỗ dựa" và "nắm được cửa". Ở góc nhìn công thái học và tâm lý môi trường làm việc, những điều này cũng hợp lý: người ngồi thấy được ai đi vào thì ít giật mình, tập trung lâu hơn; lưng có tường thì ít bị người qua lại sau lưng làm phân tâm.
Bài này đi từ nguyên tắc chung tới từng tình huống cụ thể: bàn cạnh cửa sổ, bàn dưới xà, phòng nhỏ chỉ có một cách kê, và cách điều chỉnh khi không thể đổi vị trí. Phần góc làm việc tại nhà và văn phòng nhiều người được nói riêng ở các bài khác trong chuyên mục.
Vì sao "lưng có chỗ dựa, mắt thấy cửa"
Quan niệm truyền thống mượn hình ảnh con người ngồi trên ghế tựa trong một căn phòng: sau lưng là tường vững, trước mặt là khoảng trống, nhìn ra được lối vào. Ai ngồi như vậy thì được coi là ở thế chủ động, không bị bất ngờ từ phía sau. Vị trí này trong nhiều cách xem được gọi là vị trí "chỉ huy" của căn phòng, thường nằm ở góc chéo đối diện cửa ra vào.
Lý giải theo tâm lý học môi trường làm việc, con người có xu hướng cảm thấy dễ chịu hơn ở chỗ vừa được che chắn phía sau, vừa nhìn được không gian xung quanh. Khi ngồi quay lưng ra cửa, mỗi tiếng bước chân, tiếng mở cửa đều khiến người ta phải quay lại hoặc ít nhất là để ý, sự tập trung bị cắt ngang nhiều lần trong ngày. Ngồi tựa tường còn giúp màn hình không bị người khác nhìn thấy từ phía sau, một điều nhiều người làm việc với dữ liệu, hợp đồng hay sổ sách rất coi trọng. Như vậy lời khuyên của người xưa và trải nghiệm của người làm văn phòng ngày nay gặp nhau ở cùng một chỗ.
Các vị trí hay gặp: quan niệm và lý do thực tế
Bảng dưới tóm tắt những vị trí kê bàn thường được nhắc tới, kèm lý do công năng và cách điều chỉnh khi không đổi được:
| Vị trí | Quan niệm truyền thống | Lý do thực tế | Điều chỉnh khi không đổi được |
|---|---|---|---|
| Quay lưng ra cửa | Không có chỗ dựa, dễ bị "đâm sau lưng" | Hay bị giật mình, mất tập trung, lộ màn hình | Đặt gương nhỏ trên bàn để thấy cửa, kê kệ thấp sau lưng |
| Ngồi thẳng trục cửa | Hứng thẳng luồng khí vào | Gió lùa, người ra vào đi thẳng tới bàn | Lệch bàn sang một bên, đặt cây chậu ở giữa |
| Dưới xà ngang | Bị "đè", áp lực | Cảm giác nặng đầu, đèn trần thường lệch | Dời bàn khỏi xà, làm trần giả che xà |
| Quay lưng ra cửa sổ | Sau lưng trống | Ánh sáng ngược làm loá màn hình, nóng lưng | Rèm, kê bàn vuông góc với cửa sổ |
| Mặt nhìn thẳng tường sát mép bàn | Bị "chắn" phía trước | Mỏi mắt vì không có điểm nhìn xa | Treo tranh phong cảnh, để khoảng trống trước bàn |
Cột cuối cùng là những điều chỉnh rẻ, làm được trong một buổi chiều. Không cần đập tường, đổi cửa chỉ để bàn đúng "thế".
Bàn cạnh cửa sổ: lấy sáng thế nào cho đúng
Ánh sáng tự nhiên là thứ quý nhất cho một bàn làm việc, nhưng đặt sai chiều thì lại thành phiền. Nguyên tắc mà nhiều người làm thiết kế văn phòng dùng là: cửa sổ nên ở bên cạnh người ngồi, tốt nhất là phía tay không cầm bút (với người thuận tay phải thì cửa sổ ở bên trái), để bóng tay không đổ lên giấy. Ngồi quay mặt thẳng ra cửa sổ thì mắt phải điều tiết liên tục giữa trời sáng bên ngoài và màn hình tối hơn, nhanh mỏi. Ngồi quay lưng ra cửa sổ thì nắng chiếu vào màn hình gây loá.
Quan niệm truyền thống không bàn về màn hình, nhưng có lời khuyên tương tự: tránh ngồi quay lưng ra cửa sổ vì "sau lưng trống", không có chỗ dựa. Kê bàn vuông góc với cửa sổ vừa giải quyết được cả hai mối lo: lưng tựa vào tường đặc ở một phía, cửa sổ ở bên cạnh. Với cửa sổ hướng Tây ở Việt Nam, buổi chiều nắng gắt chiếu ngang vào phòng, nên có rèm hoặc lam che. Nếu chỉ có một cách kê duy nhất là quay lưng ra cửa sổ, hãy dùng rèm mỏng để giảm độ chói và kê một kệ thấp ngay sau ghế để tạo cảm giác có chỗ dựa.
Xà ngang, cột và góc nhọn: xử lý trong phòng làm việc
Xà ngang ngay trên đầu. Quan niệm cho rằng ngồi dưới xà gây cảm giác bị đè nén. Thực tế nhiều người ngồi dưới xà thấp quả thật thấy bí, nhất là khi trần thấp. Cách đơn giản nhất là dời bàn sang một bên cho xà nằm ngoài vùng ghế ngồi; nếu không dời được, làm trần thạch cao phẳng che xà là cách nhiều gia đình và văn phòng chọn.
Góc cột chĩa vào chỗ ngồi. Cạnh cột vuông nhô ra chĩa vào lưng hay mặt người ngồi bị coi là "góc nhọn". Về sinh hoạt, đó là chỗ dễ va đập. Đặt chậu cây cao che cạnh cột hoặc bo tròn cạnh cột khi sửa chữa là đủ.
Bàn đặt ngay dưới điều hoà. Không có trong quan niệm cổ, nhưng nên tránh: luồng gió lạnh thổi thẳng vào gáy cả ngày gây mỏi cổ, khô mắt. Chỉnh hướng cánh gió hoặc dời bàn.
Bàn sát cửa nhà vệ sinh. Nhiều người kiêng vì cho là không sạch. Về thực tế, người ra vào nhà vệ sinh liên tục và mùi là những thứ gây khó chịu thật. Nên dời bàn hoặc ít nhất đặt vách ngăn thấp.
Tự kê lại bàn làm việc trong một buổi
Nếu bạn muốn sắp xếp lại bàn làm việc của mình, có thể làm theo thứ tự sau, không cần thợ:
- Đứng ở cửa phòng, nhìn vào và xác định góc chéo đối diện cửa — đó thường là ứng viên đầu tiên.
- Kiểm tra góc đó: tường sau lưng có phải tường đặc không, trên đầu có xà không, cửa sổ ở phía nào.
- Đặt bàn sao cho lưng tựa tường, mắt nhìn được cửa, cửa sổ ở bên cạnh.
- Thử ngồi vào lúc trời sáng nhất và lúc nắng chiều, xem màn hình có loá không.
- Kiểm tra đường dây điện: ổ cắm có gần không, dây có vắt ngang lối đi không; đi dây gọn bằng máng.
- Chỉnh ghế và màn hình: mắt ngang hoặc hơi cao hơn mép trên màn hình, khuỷu tay thả lỏng khi gõ phím.
- Làm việc thử vài ngày, ghi lại chỗ còn bất tiện rồi chỉnh tiếp.
Bước sáu không thuộc quan niệm truyền thống nhưng ảnh hưởng tới sức khoẻ cột sống và mắt nhiều hơn bất cứ hướng kê nào. Một bàn đúng "thế" mà ghế thấp, màn hình lệch vẫn gây đau mỏi sau vài tháng.
Về hướng bàn theo tuổi và mệnh
Nhiều người hỏi bàn làm việc nên quay mặt về hướng nào cho hợp tuổi. Một số cách xem phổ biến, như cách chia tám hướng theo năm sinh (Bát trạch), có đưa ra các hướng được coi là hợp với từng người. Nếu bạn muốn tham khảo, đó là lựa chọn riêng; bài này không đi vào chi tiết xem tuổi.
Điều nên lưu ý là thứ tự ưu tiên: hướng theo tuổi nên được cân nhắc sau các yếu tố công năng như ánh sáng, tường tựa, nhìn thấy cửa, không ngồi dưới điều hoà. Trong văn phòng chung, bạn thường không chọn được hướng ngồi; khi đó điều chỉnh ánh sáng, ghế và màn hình mang lại lợi ích chắc chắn hơn. Và không nên hiểu rằng một hướng ngồi sẽ quyết định sự nghiệp — công việc tốt đến từ năng lực và môi trường làm việc, còn hướng bàn chỉ góp phần làm bạn ngồi dễ chịu hơn.
Khi văn phòng không cho bạn chọn chỗ
Phần lớn người làm công sở không được tự chọn vị trí bàn. Nếu chỗ ngồi của bạn quay lưng ra lối đi chung, vẫn có vài cách điều chỉnh nhỏ mà không ảnh hưởng tới ai. Một chiếc gương nhỏ đặt ở góc bàn hay gương chiếu hậu kẹp vào cạnh màn hình giúp bạn thấy người đi tới phía sau. Một tấm vách thấp, một kệ hồ sơ hay chậu cây đặt sau ghế tạo cảm giác có chỗ dựa. Tai nghe chống ồn giúp giảm phân tâm từ lối đi.
Nếu chỗ ngồi gặp vấn đề rõ ràng như ngay dưới cửa gió điều hoà, sát lối thoát hiểm hay chói nắng cả buổi chiều, hãy đề xuất với quản lý theo hướng công năng: ảnh hưởng tới sức khoẻ, hiệu quả công việc. Những đề xuất như vậy thường được lắng nghe hơn là lý do "không hợp phong thuỷ". Chiếc gương nhỏ trên bàn chỉ nên quay về phía bạn để nhìn, không chĩa vào chỗ ngồi của đồng nghiệp — một chi tiết nhỏ nhưng tránh được hiểu lầm không đáng có.
Kích thước bàn và thước Lỗ Ban: tập quán và giới hạn
Nhiều người khi đóng bàn làm việc mới hay hỏi thợ chọn kích thước theo thước Lỗ Ban, sao cho chiều dài, chiều rộng, chiều cao rơi vào những cung được coi là đẹp. Đây là tập quán lâu đời của nghề mộc Việt Nam và nhiều thợ vẫn giữ. Nếu gia đình muốn, hoàn toàn có thể làm theo — thước Lỗ Ban có nhiều cung đẹp xen kẽ, nên gần như luôn tìm được một con số đẹp chỉ cách con số mong muốn vài phân.
Điều quan trọng là thứ tự: chọn kích thước theo cơ thể và công việc trước, rồi mới xê dịch vài phân cho rơi vào cung đẹp. Chiều cao mặt bàn phải hợp với chiều cao người ngồi và ghế — một bàn quá cao khiến vai nhô lên khi gõ phím, quá thấp khiến lưng gù. Chiều sâu mặt bàn cần đủ để màn hình cách mắt một khoảng thoải mái. Chiều dài phụ thuộc bạn cần bày bao nhiêu thứ cùng lúc. Một chiếc bàn "đẹp số" mà cao hơn tầm tay vài phân sẽ làm bạn mỏi vai mỗi ngày; xê dịch con số cho đúng cơ thể quan trọng hơn mọi cung trên thước.
Câu hỏi thường gặp
Bàn làm việc đặt giữa phòng có được không?
Được, nếu phía sau ghế có kệ, tủ hoặc vách tạo chỗ tựa, và phía trước nhìn được cửa. Bàn giữa phòng còn thuận khi cần tiếp khách. Chỉ lưu ý đi dây điện dưới sàn cho gọn, tránh vấp ngã.
Bàn làm việc nên cách tường sau lưng bao nhiêu?
Đủ để kéo ghế ra vào thoải mái, thường người ta để khoảng một mét hoặc hơn tuỳ loại ghế. Sát quá thì khó ngồi xuống, xa quá thì mất cảm giác có chỗ tựa. Đây là khoảng tham khảo theo kinh nghiệm bố trí nội thất.
Nhìn thẳng ra cửa có tốt hơn nhìn chéo không?
Quan niệm thường khuyên nhìn chéo thay vì ngồi ngay trục cửa. Ngồi thẳng trục cửa thì người vào đi thẳng tới bàn, gió lùa thẳng vào mặt. Ngồi chéo vẫn thấy cửa mà riêng tư hơn.
Có nên đặt gương sau lưng để thấy cửa không?
Gương nhỏ trên bàn hoặc kẹp cạnh màn hình là đủ. Không nên treo gương lớn sau lưng vì phản chiếu ánh sáng gây loá và tạo cảm giác lộn xộn. Gương không nên chĩa vào chỗ ngồi của người khác.
Bàn làm việc cạnh cửa sổ hướng Tây có nên không?
Có thể, nếu có rèm hoặc lam che nắng chiều. Kê bàn vuông góc với cửa sổ để nắng không chiếu thẳng vào màn hình hay mặt. Buổi chiều nóng, nên có quạt hoặc điều hoà phù hợp.