Quan niệm truyền thống coi cửa sổ là "mắt" của ngôi nhà: không nên quá nhiều, quá to so với cửa chính, không nên đối thẳng cửa chính, và không nên nằm ngay sau đầu giường. Đặt cạnh kiến trúc, các lời khuyên này nói về cùng một chuyện: cửa sổ cần đủ để lấy sáng và đón gió, nhưng đặt sao cho gió đi qua phòng một cách có kiểm soát, không lùa thẳng một mạch và không làm mất riêng tư.
Bài này đi qua vị trí cửa sổ để có gió xuyên phòng, tỷ lệ diện tích, kiểu mở hợp với khí hậu Việt Nam, cửa sổ ở các phòng khác nhau, và an toàn cho trẻ nhỏ, chống trộm. Nhà hướng Tây nắng chiều có bài riêng trên trang.
Cửa sổ trong quan niệm: "mắt" của nhà
Nếu cửa chính là miệng, nơi khí đi vào, thì cửa sổ là nơi khí lưu thông và ánh sáng đi vào. Quan niệm xưa ngại nhà quá nhiều cửa sổ vì cho rằng khí tán đi, không giữ được; cũng ngại nhà quá ít cửa sổ vì khí tù đọng. Tỷ lệ "vừa đủ" là điều được nhắc nhiều, dù không có con số cố định.
Có những lời khuyên cụ thể hơn: cửa sổ không lớn hơn cửa chính, cửa sổ không đối thẳng cửa chính, số cửa sổ không quá nhiều so với số cửa đi. Những điều này mang tính hình ảnh, nhưng khi nhìn vào thực tế nhà ở Việt Nam, chúng chạm tới chuyện nắng, gió, riêng tư và an ninh.
Cách đọc hợp lý là: quan niệm đưa ra nguyên tắc cân bằng, còn kiến trúc cho bạn công cụ để đạt cân bằng đó, như tính hướng gió, che nắng, chọn kiểu mở. Phần dưới dùng cả hai.
Cũng cần nói rõ những gì quan niệm không nên bị đẩy đi quá xa. Không có cơ sở để nói số cửa sổ chẵn hay lẻ, cửa sổ hình tròn hay vuông quyết định chuyện tiền bạc của gia đình. Những bài viết cũ dạng "ba kiểu cửa sổ đuổi tiền đi" thường gộp chung lời khuyên có lý (cửa sổ quá to, lùa gió thẳng) với những điều không kiểm chứng được. Khi đọc, hãy giữ lại phần có lý do về nắng, gió, riêng tư, an toàn, và đừng vì phần còn lại mà đục phá.
Gió xuyên phòng: đặt cửa sổ thế nào để gió thật sự đi qua
Một cửa sổ đơn lẻ trong phòng kín gần như không tạo gió; gió cần một lối vào và một lối ra. Thông gió xuyên phòng tốt nhất khi hai cửa nằm ở hai bức tường đối diện hoặc hai tường kề nhau, không thẳng hàng tuyệt đối. Gió vào một cửa, quét qua phòng theo đường chéo, rồi ra cửa kia, làm mát cả phòng chứ không chỉ một dải hẹp.
Đây chính là lý do quan niệm ngại cửa sổ "đối thẳng" cửa chính: gió lùa thẳng một mạch, phần còn lại của phòng vẫn bí, và người ngoài nhìn xuyên qua nhà. Khi hai cửa lệch nhau, gió đi vòng, lâu hơn, đều hơn, và tầm nhìn bị chặn.
Một mẹo kiến trúc khác là đặt cửa đón gió thấp và cửa thoát gió cao, vì khí nóng bốc lên. Ô thoáng gần trần, cửa sổ lật trên cao giúp khí nóng thoát ra mà không cần mở toang cửa. Ở Việt Nam, hướng gió mát mùa hè ở nhiều nơi là Nam và Đông Nam, gió mùa đông ở miền Bắc là Đông Bắc; khi thiết kế, hỏi kiến trúc sư hướng gió chủ đạo ở khu đất của bạn để đặt cửa đón đúng.
Diện tích cửa sổ: quá nhiều, quá ít và vừa đủ
Không có con số duy nhất đúng cho mọi nhà; dưới đây là cách nhìn của hai phía:
| Tình trạng | Quan niệm thường nghe | Hệ quả thực tế | Điều chỉnh |
|---|---|---|---|
| Quá nhiều, kính lớn mọi phía | Khí tán, khó giữ | Nóng, chói, tốn điều hoà, mất riêng tư | Rèm, lam, phim cách nhiệt, cây xanh ngoài cửa |
| Quá ít, phòng gần như kín | Khí tù, tối | Ẩm mốc, mùi, phải bật đèn ban ngày | Ô thoáng cao, quạt hút, cửa có kính |
| Cửa sổ lớn hơn cửa chính | Lấn át cửa chính | Mặt tiền mất cân đối, nhiều nhiệt qua kính | Chia ô, dùng lam hoặc mái che |
| Vừa đủ, chia đều các phía có gió | Khí lưu thông hài hoà | Đủ sáng, có gió, ít nóng | Giữ, bảo trì gioăng và bản lề |
Một kiến trúc sư sẽ tính diện tích cửa sổ theo diện tích sàn từng phòng và hướng nắng. Với gia chủ, cách tự kiểm tra đơn giản là: ban ngày không bật đèn mà vẫn đọc sách được ở giữa phòng, và mở cửa thì thấy gió đi qua chứ không đứng yên.
Cửa sổ ở từng phòng: những điều thường được nhắc
Phòng ngủ: không sau đầu giường. Quan niệm cho rằng đầu giường cần "tựa" vào tường đặc. Về sinh hoạt, cửa sổ sau đầu giường thì gió lùa thẳng vào đầu, ánh sáng sớm đánh thức, rèm vướng khi kê giường. Đặt cửa sổ ở tường bên cạnh giường là tốt hơn.
Phòng khách: đủ sáng nhưng không chói tivi. Cửa sổ lớn đối diện màn hình tivi gây chói. Đặt tivi trên tường vuông góc với cửa sổ, dùng rèm hai lớp.
Bếp: cửa sổ gần bếp nấu nhưng không ngay sau họng lửa. Gió thổi thẳng vào bếp gas làm lửa chập chờn, dễ tắt. Cửa sổ nên ở bên cạnh, kết hợp máy hút mùi.
Nhà vệ sinh: cao và kín tầm nhìn. Cửa sổ cao, kính mờ hoặc lá sách, đủ để hơi ẩm thoát ra mà không lộ.
Phòng thờ: thoáng nhưng không gió lùa thẳng vào bàn thờ. Gió mạnh làm tàn hương bay, nến đổ. Ô thoáng cao phía trên là đủ.
Cửa sổ nhà ống và căn hộ: ít mặt thoáng thì đặt thế nào
Nhà ống chỉ có mặt trước và mặt sau để mở cửa sổ, hai tường bên giáp nhà hàng xóm. Vì vậy cửa sổ mặt trước và mặt sau gần như là toàn bộ đường gió của nhà, và giếng trời là cửa sổ thứ ba theo phương đứng. Muốn gió đi qua được nhà sâu, cần mở cả cửa trước, cửa sau và để các cửa phòng bên trong có ô thoáng phía trên, không thì gió chỉ vào được phòng đầu tiên rồi dừng lại.
Căn hộ chung cư thường chỉ có một hoặc hai mặt có cửa sổ. Căn góc có hai mặt vuông góc là thuận lợi nhất cho gió xuyên phòng; căn giữa chỉ có một mặt thì gió vào ra cùng một phía, kém hơn hẳn. Với căn một mặt, mở cửa sổ phòng và để cửa phòng ngủ mở ra phòng khách giúp không khí lưu chuyển; dùng quạt đặt gần cửa sổ thổi ra ngoài vào buổi tối để kéo khí mát vào.
Ở cả hai kiểu nhà, quan niệm ngại cửa sổ đối thẳng cửa chính lại ít gặp, vì cửa chính và cửa sổ thường nằm cùng một mặt hoặc ở hai đầu xa nhau. Vấn đề thường gặp hơn là thiếu cửa sổ, chứ không phải thừa.
Kiểu mở cửa sổ hợp với khí hậu Việt Nam
Cửa sổ mở quay ra ngoài (hai cánh hoặc một cánh) đón gió tốt, nhưng khi mưa bão phải đóng chặt và chốt kỹ, nếu không cánh cửa đập vỡ kính. Ở miền Trung, mùa bão là lúc cần kiểm tra chốt cài, bản lề, gioăng cửa sổ. Cửa sổ trượt (lùa) không chiếm chỗ khi mở, hợp với ban công hẹp, nhưng chỉ mở được tối đa một nửa diện tích.
Cửa sổ mở hất ra ngoài từ cạnh dưới hoặc lật trong từ cạnh trên giúp thông gió cả khi trời mưa nhẹ, hợp với nhà vệ sinh, bếp và phòng ngủ vào ban đêm. Cửa lá sách cố định hay xoay được là giải pháp truyền thống của nhà Việt, vừa che nắng vừa thông gió, vừa giữ riêng tư.
Mùa nồm miền Bắc là lúc nên đóng cửa sổ khi không khí bên ngoài ẩm hơn bên trong, mở khi trời hanh. Đây là một trường hợp cụ thể của nguyên tắc "khí nên được điều tiết" chứ không phải lúc nào cũng mở toang.
Lưới chống muỗi là thứ nên tính ngay từ đầu, vì nhiều gia đình đóng kín cửa sổ cả mùa hè chỉ để tránh muỗi. Lưới dạng cuốn hoặc xếp gắn trong khung cho phép mở cửa đón gió buổi tối mà không phải bật điều hoà.
An toàn: trẻ nhỏ, chống trộm và thoát nạn
Cửa sổ là chỗ hay xảy ra tai nạn trẻ em ngã từ trên cao, đồng thời là lối thoát thứ hai khi có cháy. Những điểm cần cân bằng:
- Cửa sổ tầng cao nhà có trẻ nhỏ: lắp chốt hạn chế độ mở hoặc lưới an toàn; không kê giường, sofa, ghế ngay dưới cửa sổ để trẻ trèo lên.
- Khung bảo vệ chống trộm (song sắt, chuồng cọp) phải có ít nhất một ô mở được từ bên trong, có khoá và chìa để gần đó.
- Bậu cửa sổ thấp nên có thanh chắn ngang hoặc kính cố định phía dưới.
- Kính cửa sổ lớn, gần sàn nên là kính an toàn, tránh vỡ thành mảnh sắc.
- Rèm có dây kéo dài là nguy cơ cho trẻ nhỏ; dùng loại không dây hoặc buộc dây lên cao.
Những điều này không có trong sách phong thuỷ cũ, nhưng chúng quan trọng hơn mọi chuyện cửa sổ "đuổi tiền" hay "đón lộc". Một cửa sổ an toàn là cửa sổ cả nhà yên tâm mở ra mỗi ngày.
Bảo trì cửa sổ theo mùa
Cửa sổ là bộ phận chịu mưa nắng trực tiếp, hỏng dần theo thời gian mà ít ai để ý cho tới khi nước thấm vào tường. Một lịch kiểm tra đơn giản:
- Trước mùa mưa bão: kiểm tra chốt cài, tay nắm, bản lề; thay gioăng cao su đã cứng, nứt; trám lại khe hở giữa khung cửa và tường bằng keo chuyên dụng.
- Ở miền Trung, chuẩn bị nẹp hoặc tấm che cho cửa kính lớn hướng ra biển, và biết cách chốt cửa sổ hai cánh từ bên trong khi có bão.
- Mùa nồm miền Bắc: lau khô khung và bậu cửa sổ, kiểm tra mốc ở góc khung gỗ, đóng cửa khi không khí ngoài ẩm.
- Định kỳ: làm sạch rãnh thoát nước của cửa trượt, vì rãnh tắc là nước tràn vào sàn.
- Cửa gỗ: sơn hoặc dầu bảo vệ lại khi bề mặt bạc, nứt chân chim, nhất là cửa hướng Tây.
- Khung bảo vệ sắt: kiểm tra gỉ ở chân bắt vào tường, ô thoát hiểm còn mở được.
Theo quan niệm, cửa sổ sạch, đóng mở êm là dấu hiệu nhà được chăm. Về kỹ thuật, đó là cách rẻ nhất để tránh thấm, mốc và tai nạn kính vỡ khi có gió lớn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có quá nhiều cửa sổ có cần bịt bớt không?
Không cần bịt nếu cửa sổ đang cho ánh sáng và gió tốt. Nếu nhà nóng, chói, mất riêng tư, hãy dùng rèm, lam che nắng, phim cách nhiệt hoặc cây xanh. Bịt cửa sổ tốn kém và làm nhà tối, bí hơn.
Cửa sổ nhìn thẳng sang cửa sổ nhà hàng xóm thì sao?
Đây chủ yếu là chuyện riêng tư. Dùng rèm voan, kính mờ một phần, lá sách hoặc chậu cây ở bậu cửa. Không nên treo gương hay vật chĩa sang nhà hàng xóm, vừa không có cơ sở vừa gây mâu thuẫn.
Cửa sổ nên cao cách sàn bao nhiêu?
Phòng ở thường đặt bậu cửa sổ khoảng 0,8 đến 1 mét so với sàn để đặt đồ dưới cửa và an toàn cho trẻ. Cửa sổ sát sàn lấy sáng tốt nhưng cần kính an toàn và lan can. Nhà vệ sinh đặt cao hơn để giữ riêng tư.
Có nên làm cửa sổ ở tường giáp nhà bên cạnh không?
Tường giáp ranh thường không được mở cửa sổ nhìn sang đất người khác theo quy định xây dựng và quan hệ hàng xóm. Nếu cần ánh sáng, cân nhắc giếng trời, ô lấy sáng trên cao hoặc gạch kính, và hỏi quy định địa phương.
Cửa sổ kính hay cửa sổ gỗ tốt hơn?
Kính lấy sáng tốt, gỗ cách nhiệt và giữ riêng tư hơn. Nhiều nhà kết hợp: khung kính kèm lớp cửa chớp gỗ hoặc lá sách bên ngoài để che nắng, che mưa bão. Chọn theo hướng nắng và khí hậu từng vùng.