Theo quan niệm truyền thống, cửa chính là "miệng" của ngôi nhà: nên cân đối với mặt tiền, mở vào trong, và khi bước vào không nhìn thẳng thấy cầu thang, nhà vệ sinh, bếp, gương lớn hay cửa sau. Kích thước cửa thường được chọn theo cung đẹp của thước Lỗ Ban loại dùng cho khoảng thông thuỷ, nêu ở đây là tập quán tham khảo.
Những điều này có lý do công năng khá rõ: lối vào là nơi người, đồ đạc, gió, bụi, ánh nhìn của người ngoài cùng đi qua. Một lối vào gọn, có khoảng đệm, không phơi ra những khu riêng tư thì cả nhà ở dễ chịu hơn. Bài này nói về kích thước, chiều mở, vật liệu, rồi đi qua từng thứ "không nên thấy" và cách chỉnh bằng vách, kệ, rèm mà không cần đục phá. Chuyện cửa đối cửa nhà khác và đường đâm thẳng vào nhà thuộc ngoại cảnh, bài này chỉ nhắc.
Vì sao cửa chính được coi trọng nhất
Trong cách nghĩ dân gian, mọi thứ vào nhà đều đi qua cửa chính: người, của, tin vui, và cả những điều không mong muốn. Cửa chính vì vậy được chọn kỹ về kích thước, hướng, chất liệu, ngày lắp. Cửa đẹp, chắc, cân đối là biểu hiện của một gia đình nề nếp. Cửa xộc xệch, kêu cót két, cánh không khép bị coi là điềm không tốt.
Về kiến trúc, cửa chính là điểm giao giữa trong và ngoài: nơi kiểm soát an ninh, gió, ánh sáng, tiếng ồn và tầm nhìn của người ngoài vào nhà. Nó cũng là lối thoát nạn chính, với nhà ống thường là lối duy nhất. Những yêu cầu về một cửa chính tốt: đủ rộng để khiêng đồ, chắc chắn, khoá an toàn mà vẫn mở nhanh được từ bên trong khi có sự cố, kín gió mưa, và không làm người bên ngoài nhìn suốt vào sinh hoạt bên trong.
Đặt hai danh sách cạnh nhau sẽ thấy phần lớn kiêng kỵ về cửa chính có một lý do công năng đi kèm. Biết lý do, bạn sẽ chỉnh đúng chỗ, không tốn tiền vào những thứ không cần.
Kích thước cửa chính: tập quán và nhu cầu thực tế
Thước Lỗ Ban có nhiều loại; với cửa đi, cửa sổ, người ta thường dùng loại 52,2 cm để đo khoảng thông thuỷ, tức khoảng trống lọt lòng. Bảng dưới đặt tập quán cạnh nhu cầu sử dụng:
| Tiêu chí | Tập quán | Nhu cầu thực tế |
|---|---|---|
| Chiều rộng | Chọn số đo rơi vào cung đẹp trên thước 52,2 cm | Đủ đưa sofa, tủ lạnh, xe máy qua; cửa một cánh dưới khoảng 80 cm thông thuỷ thường chật |
| Chiều cao | Cũng chọn theo cung đẹp | Cao hơn người cao nhất trong nhà một khoảng thoải mái, tính cả ngưỡng |
| Số cánh | Hay chuộng cửa hai hoặc bốn cánh cho cân đối | Cửa nhiều cánh mở linh hoạt: ngày thường mở một cánh, khi chuyển đồ mở hết |
| Tỷ lệ với mặt tiền | Cửa không quá nhỏ so với nhà, không quá to so với phòng | Mặt tiền rộng 4–5 m, cửa thông thuỷ khoảng 1,2–2,4 m là phổ biến |
Nếu thợ chọn số đo theo thước, hãy hỏi họ đo khoảng thông thuỷ hay đo cả khung bao, vì hai cách cho ra hai con số khác nhau. Và đừng để việc chọn cung đẹp làm cửa hẹp tới mức khó khiêng đồ hay khó thoát ra khi cần.
Mở vào hay mở ra, một cánh hay nhiều cánh
Tập quán chuộng mở vào trong. Quan niệm cho rằng cửa mở vào là "đón" vào nhà. Thực tế ở Việt Nam, nhà phố mặt tiền sát vỉa hè nên cửa mở ra ngoài sẽ chắn lối đi chung và va vào người qua đường. Cửa mở vào cũng khó bị tháo bản lề từ bên ngoài.
Mở ra ngoài có lợi khi thoát nạn. Nơi đông người thường yêu cầu cửa thoát nạn mở theo chiều đi ra. Với nhà ở, nếu có sân trước, cửa mở ra ngoài không vướng ai thì cũng là lựa chọn hợp lý, nhất là khi lối vào bên trong hẹp.
Cánh cửa mở không va vào đồ. Cửa mở vào mà va ngay vào tủ giày, sofa hay chân cầu thang thì mỗi lần mở chỉ hé được một nửa. Quan niệm gọi là "cửa bị chặn"; về sinh hoạt, đó là bất tiện hằng ngày. Dành khoảng trống bằng bề rộng cánh cửa phía sau.
Cửa cuốn kèm cửa đi. Nhà ống thường dùng cửa cuốn làm lớp ngoài. Cửa cuốn cần có cách mở bằng tay khi mất điện và nên có thêm cửa đi bên trong. Cửa cuốn đóng kín không phải "cửa chính" theo nghĩa sinh hoạt; lớp cửa đi phía trong mới là nơi người ra vào mỗi ngày.
Bước vào nhà nhìn thấy gì: năm tình huống và cách chỉnh
Đây là phần gia chủ hỏi nhiều nhất. Mỗi tình huống có một lý do công năng, và cách chỉnh không cần đập phá:
| Tình huống | Quan niệm | Lý do công năng | Cách chỉnh |
|---|---|---|---|
| Cầu thang ngay trước mặt | Khí từ trên đổ thẳng ra cửa | Người xuống lao ra cửa, người ngoài nhìn lên tầng | Kệ hoặc chậu cây lớn lệch trục; xoay bậc cuối nếu đang sửa |
| Cửa nhà vệ sinh | Ô uế đón khách | Mùi và tầm nhìn vào khu riêng tư | Vách lam, rèm, tay co cho cửa vệ sinh tự đóng |
| Bếp nhìn thẳng từ cửa | Lửa đối cửa, "lộ" chuyện ăn uống | Gió từ cửa thổi tắt lửa, mất riêng tư | Vách thấp, tủ cao hoặc đảo bếp chắn trục |
| Gương lớn đối cửa | Hắt mọi thứ trở ra ngoài | Bước vào thấy bóng mình, giật mình; chói khi nắng chiếu | Dời gương sang tường bên |
| Cửa sau thẳng hàng | Vào cửa trước ra cửa sau | Gió lùa một mạch, nhìn xuyên nhà | Vách, kệ, bình phong đặt lệch |
Điểm chung của các cách chỉnh: chặn trục nhìn thẳng nhưng không chặn gió và lối đi. Một vật chắn tốt để gió đi vòng, ánh sáng lọt qua, và người đi qua không phải lách.
Khoảng đệm sau cửa: chỗ đặt giày, áo mưa và chìa khoá
Nhà Việt xưa có hiên, có sân, có bậc thềm trước khi vào gian chính. Nhà phố và chung cư ngày nay mở cửa là vào ngay phòng khách. Quan niệm gọi khoảng đệm ấy là huyền quan, nơi khí được "dừng lại" trước khi đi vào nhà. Về sinh hoạt, đó là chỗ thay giày, cất áo mưa, mũ bảo hiểm, đặt chìa khoá, để túi xách, và cũng là nơi cách ly bụi bẩn ngoài đường.
Một khoảng đệm đơn giản gồm: thảm chùi chân ngoài cửa và một thảm trong cửa; tủ giày cao vừa phải có ngăn thoáng khí; một ghế đôn ngồi xỏ giày cho người già; móc treo áo mưa có khay hứng nước; khay hoặc móc để chìa khoá cố định. Ánh sáng ở đây nên đủ, có công tắc ngay cạnh cửa.
Đặt tủ giày cạnh cửa thì tập quán thường ngại để giày dép ngổn ngang ngay trước cửa, mũi giày chĩa vào nhà. Về vệ sinh, giày dép đóng kín trong tủ có lỗ thoáng thì gọn, không mùi, không ai vấp. Chi tiết về vách ngăn, huyền quan khi cửa mở thẳng vào phòng khách có ở bài riêng trong mục phòng khách.
Vật liệu, khoá và ngưỡng cửa
Một cửa chính tốt trước hết là cửa chắc và an toàn. Những điểm nên cân nhắc khi chọn hoặc thay cửa:
- Gỗ tự nhiên, gỗ công nghiệp, thép vân gỗ, nhôm kính: mỗi loại có ưu nhược điểm về độ bền, cong vênh mùa nồm, cách âm và an ninh. Cửa mặt tiền hướng Tây chịu nắng nhiều, gỗ tự nhiên dễ nứt nếu không có mái che.
- Khoá: khoá chắc nhưng phải mở được nhanh từ bên trong mà không cần tìm chìa trong bóng tối. Khoá điện tử nên có chìa cơ dự phòng và nguồn dự phòng.
- Ngưỡng cửa: tập quán thích có ngưỡng để "giữ của"; về kỹ thuật, ngưỡng chặn nước mưa hắt và gió lùa. Nhưng ngưỡng cao gây vấp, nhất là người già, trẻ nhỏ và khi dắt xe; ngưỡng thấp, vát mép là cân bằng tốt.
- Cửa có kính: lấy sáng cho lối vào, nhưng dùng kính an toàn và cân nhắc rèm hoặc kính mờ nếu cửa sát đường.
- Bản lề và tay co: cửa nặng cần bản lề đủ tải, kiểm tra định kỳ; cánh cửa xệ, cọ sàn, kêu cót két là dấu hiệu cần chỉnh.
Những chi tiết nhỏ này quyết định cửa có dễ dùng mỗi ngày hay không. Một cánh cửa đóng êm, khoá chắc, không cọ sàn là cánh cửa cả nhà dùng mà không phải nghĩ tới.
Nhà ống, nhà có sân, căn hộ: mỗi kiểu một lưu ý
Nhà ống mặt phố. Cửa chính sát vỉa hè, thường sau một lớp cửa cuốn. Lưu ý lớn nhất là khoảng đệm bên trong: tầng trệt hay để xe, mở cửa ra là hàng xe máy, nên tách lối người đi khỏi lối dắt xe nếu bề ngang cho phép. Bậc thềm và dốc dắt xe nên nằm trong ranh đất nhà mình, không lấn vỉa hè.
Nhà có sân trước và cổng. Cổng và cửa chính là hai lớp. Quan niệm thường muốn cổng và cửa chính không thẳng hàng tuyệt đối; về công năng, lối đi lệch một chút từ cổng vào cửa giúp người ngoài cổng không nhìn thẳng vào nhà. Đường đi từ cổng tới cửa nên có mái che mưa và đèn.
Căn hộ chung cư. Cửa căn hộ thường là cửa chống cháy theo thiết kế toà nhà, không tự ý đổi chiều mở hay kích thước. Phần điều chỉnh được nằm bên trong: tủ giày, vách lam, đèn cảm biến ở lối vào. Không đặt đồ ra hành lang chung trước cửa vì đó là lối thoát nạn của cả tầng.
Nhà kinh doanh tại gia. Cửa mặt tiền phục vụ khách, nhưng gia đình nên có một lối vào riêng hoặc một khu phân cách rõ để sinh hoạt không bị lộ ra quầy hàng. Bố trí cửa hàng chi tiết có ở mục nơi làm việc và cửa hàng.
Những điều không nên làm vì kiêng kỵ
Một số "cách hoá giải" cửa chính lan truyền trên mạng có thể gây hại hoặc gây mâu thuẫn hàng xóm. Treo gương bát quái, gương lồi chĩa sang nhà đối diện là việc dễ làm người khác khó chịu; nhiều khu dân cư và chung cư không cho phép. Treo vật nặng trên khung cửa có thể rơi trúng người. Đặt chậu nước, chậu cây to sát cánh cửa làm cửa không mở hết, chắn lối thoát.
Cũng không nên vì "cửa chính không hợp" mà đục tường mở cửa mới khi chưa hỏi kỹ sư, vì tường mặt tiền nhà ống thường gánh dầm và chịu lực. Nếu thật sự muốn đổi vị trí, đổi hướng cửa chính, hãy coi đó là một hạng mục sửa nhà có thiết kế, xin phép nếu cần, chứ không phải việc làm nhanh trong một ngày.
Phần lớn các bận tâm về cửa chính được giải quyết bằng việc giữ cửa sạch, chắc, đóng mở êm, lối vào sáng và gọn. Đó là điều cả quan niệm truyền thống và người làm nhà hiện đại cùng đồng ý.
Câu hỏi thường gặp
Cửa chính nên chọn màu gì?
Quan niệm thường chọn màu theo hướng nhà hoặc theo mệnh gia chủ, nêu như một tham khảo. Về thực tế, màu cửa nên hợp mặt tiền, chịu nắng tốt; cửa hướng Tây tránh màu tối hấp nhiệt. Chi tiết chọn màu có ở mục màu sắc trên trang.
Cửa chính có nên làm hai cánh lệch không?
Cửa hai cánh lệch, một cánh to một cánh nhỏ, rất tiện cho nhà phố: ngày thường mở cánh to, khi khiêng đồ mở cả hai. Một số người ngại vì không cân, nhưng nhiều gia đình vẫn dùng. Chọn theo bề rộng mặt tiền và thói quen sử dụng.
Cửa chính nhà chung cư có cần chọn kích thước theo thước không?
Cửa căn hộ thường do chủ đầu tư lắp theo tiêu chuẩn chống cháy của toà nhà và không được tự ý thay đổi kích thước. Gia chủ chỉ nên điều chỉnh phần bên trong lối vào: tủ giày, vách, đèn.
Cửa chính bị nắng chiếu thẳng có sao không?
Về công năng, cửa gỗ có thể nứt, bạc màu, nhà nóng hơn. Làm mái hiên, ô văng, rèm hoặc lam che nắng phía ngoài, và chọn vật liệu chịu nắng. Bài về nhà hướng Tây trên trang có các cách che nắng chi tiết hơn.
Có nên treo chuông gió hay vật trang trí ở cửa chính?
Một vật nhẹ, treo chắc, không cản cánh cửa thì không có vấn đề. Tránh vật nặng, sắc cạnh treo ngay trên đầu người đi qua, và tránh vật kêu to gây phiền hàng xóm. Đây là trang trí, không phải giải pháp cho lỗi bố trí.