Những lỗi cầu thang bị nhắc nhiều nhất trong quan niệm truyền thống gồm: cầu thang đâm thẳng ra cửa chính, cầu thang chiếm trung tâm nhà, bậc hở không có cổ bậc, cầu thang xoắn ốc giữa nhà, và gầm cầu thang dùng làm bếp, nhà vệ sinh hay bàn thờ. Hầu hết các lỗi này cũng là lỗi về an toàn hoặc tiện dụng, nên sửa được bằng những cách khá rẻ.
Bài này đi qua từng lỗi: quan niệm nói gì, kiến trúc và an toàn nói gì, và nếu nhà đã xây xong thì chỉnh thế nào. Riêng chuyện số bậc theo Sinh – Lão – Bệnh – Tử có bài riêng trên trang.
Vì sao cầu thang được bàn nhiều đến vậy
Trong quan niệm truyền thống, cầu thang là đường dẫn khí giữa các tầng. Khí vào từ cửa chính, theo cầu thang đi lên; nếu cầu thang dốc, thẳng, lao ra cửa thì khí "trượt" ra ngoài, còn nếu cầu thang uốn mềm, có chiếu nghỉ thì khí đi lên từ từ. Cách nói này có thể nghe trừu tượng, nhưng hình ảnh nó vẽ ra rất cụ thể: một cầu thang dốc, đâm ra cửa là cầu thang người ta dễ lao xuống nhanh và va vào người vừa bước vào.
Về mặt kiến trúc, cầu thang là bộ phận có tỉ lệ tai nạn trong nhà cao. Người già trượt chân, trẻ nhỏ lọt qua lan can, người lớn bước hụt khi tối. Một chiếc cầu thang tốt cần bậc đều, có tay vịn suốt chiều dài, đủ sáng, và không kết thúc ngay vào lối đi đông người. Những điều này trùng với rất nhiều lời khuyên dân gian.
Năm sai lầm hay gặp và cách chỉnh
1. Cầu thang đâm thẳng ra cửa chính. Quan niệm cho là khí trong nhà đổ thẳng ra ngoài. Thực tế, người từ trên xuống lao thẳng ra cửa, người vào nhà nhìn thẳng lên tầng, mất riêng tư. Cách chỉnh: xoay hai ba bậc cuối thành bậc rẽ góc chín mươi độ; hoặc đặt kệ, tủ giày, chậu cây lớn giữa chân thang và cửa; hoặc thêm vách lam thoáng. Đủ khoảng trống để người đi qua không vướng.
2. Cầu thang chiếm đúng tâm nhà. Một số người ngại cầu thang "đè" lên trung tâm nhà. Ở nhà ống, đây thường là vị trí tốt nhất nếu đi kèm giếng trời. Vấn đề thật là lòng thang tối, chật và nóng. Cách chỉnh: mở lấy sáng phía trên, dùng tay vịn thoáng, đèn có cảm biến chuyển động ở chiếu nghỉ.
3. Bậc hở, không có cổ bậc. Quan niệm nói khí "lọt" qua kẽ bậc. Về an toàn, bậc hở dễ lọt chân trẻ nhỏ, đồ rơi xuống, người sợ độ cao nhìn xuyên thấy chóng mặt. Cách chỉnh: gắn tấm cổ bậc bằng gỗ hoặc kính, hoặc ít nhất thanh chắn ngang giữa các bậc để khe hở nhỏ lại.
4. Cầu thang xoắn ốc giữa nhà. Quan niệm ví nó như một mũi khoan xoáy vào nhà. Thực tế, thang xoắn ốc mặt bậc hẹp ở phía trong, khó mang đồ, khó dìu người già, nguy hiểm khi có cháy. Hợp làm thang phụ lên sân thượng hơn là thang chính.
5. Cầu thang tối, không tay vịn. Đây là lỗi không cần quan niệm nào để chỉ ra. Tay vịn nên có suốt hai bên nếu thang rộng, đèn đủ sáng ở bậc đầu, bậc cuối và chiếu nghỉ, công tắc bật được từ cả tầng trên lẫn tầng dưới.
Chân thang và đầu thang nằm cạnh phòng nào
Ngoài hướng của bậc đầu tiên, vị trí chân thang và đầu thang so với các phòng cũng được bàn nhiều. Quan niệm thường ngại đầu cầu thang tầng trên mở thẳng vào cửa phòng ngủ, hoặc chân thang đối diện cửa bếp, cửa nhà vệ sinh. Cách nói là khí từ cầu thang "xung" thẳng vào phòng. Xét về sinh hoạt, đầu thang là nơi người lên xuống liên tục; cửa phòng ngủ đối thẳng đầu thang thì tiếng bước chân, ánh đèn hành lang lọt vào phòng, người trong phòng mất riêng tư mỗi lần mở cửa.
Chân thang đối cửa nhà vệ sinh thì mùi và hơi ẩm theo lòng thang bốc lên tầng trên, vì lòng thang là đường gió đi lên tự nhiên của nhà. Chân thang sát cửa bếp thì khói dầu cũng theo đường đó. Đây là lý do nhiều kiến trúc sư đặt nhà vệ sinh lệch khỏi trục chân thang, có hành lang ngắn hoặc cửa quay vuông góc.
Nếu nhà đã xây mà cửa phòng ngủ đối thẳng đầu thang, cách chỉnh nhẹ nhất là đổi chiều mở cánh cửa, treo rèm vải dày phía trong, hoặc dịch giường khỏi trục nhìn từ cửa. Cửa nhà vệ sinh gần chân thang thì gắn tay co thuỷ lực để cửa tự đóng, và cho quạt hút chạy đủ lâu sau khi dùng.
Gầm cầu thang: nên dùng làm gì
Gầm cầu thang là phần diện tích tận dụng được, nhất là ở nhà ống. Nhưng không phải thứ gì cũng nên đặt ở đây.
| Công năng | Quan niệm thường nghe | Góc thực tế | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Tủ, kệ chứa đồ | Không kiêng | Gọn, khô, dễ làm | Lựa chọn hợp lý nhất, nhớ để khe thoáng tránh ẩm |
| Chậu cây, tiểu cảnh khô | Coi là làm "sống" góc chết | Cần ánh sáng, cây trong gầm tối dễ chết | Dùng cây chịu bóng hoặc đèn, tránh hồ nước ẩm |
| Nhà vệ sinh | Kiêng, người đi trên đầu | Trần thấp, thông gió kém, mùi lan vào lòng thang | Chỉ làm khi có quạt hút ra ống riêng, chống thấm kỹ |
| Bếp | Kiêng, bếp bị "đè" | Khói dầu bốc lên lòng thang, nguy cơ cháy lan theo cầu thang | Nên tránh, nhất là thang gỗ |
| Bàn thờ | Kiêng, người đi trên đầu | Hương khói ám mặt dưới bậc, nến gần gỗ | Nên tránh |
| Chỗ sạc xe điện | Không bàn | Cháy ở chân thang chặn lối thoát duy nhất | Không nên, đây là chỗ cần thông thoáng nhất |
Như bảng cho thấy, những thứ quan niệm kiêng đặt dưới gầm thang cũng chính là những thứ sinh khói, nhiệt, ẩm. Gầm thang khô, gọn, không chứa chất dễ cháy là gầm thang tốt.
Chiếu nghỉ, chiều rộng và độ dốc
Cầu thang một vế thẳng từ trệt lên lầu nhìn tiết kiệm diện tích nhưng dài và dốc, người già đi mệt, ngã thì trượt hết vế. Chiếu nghỉ ở khoảng giữa giúp chia nhỏ quãng đi, có chỗ dừng khi mang đồ. Quan niệm thích cầu thang có chiếu nghỉ vì "khí đi lên có chỗ dừng", và đây là một trùng hợp đẹp giữa hai góc nhìn.
Chiều rộng vế thang trong nhà ở thường khoảng 0,8 đến 1 mét trở lên là đi lại thoải mái, đủ để hai người tránh nhau hoặc khiêng đồ. Thang hẹp hơn vẫn đi được nhưng khó mang tủ, giường lên tầng, và khó dìu người khi ốm. Độ dốc phụ thuộc chiều cao và bề rộng bậc, phần này phải để kiến trúc sư tính theo chiều cao tầng thật.
Một lỗi hay bị bỏ qua là chiều cao thông thuỷ phía trên bậc: chỗ đầu người đi qua dưới dầm, dưới vế thang tầng trên. Thấp quá là cộc đầu. Khi duyệt bản vẽ, hãy hỏi kiến trúc sư điểm thấp nhất trên đường đi của cầu thang cách mặt bậc bao nhiêu.
Lan can và an toàn cho trẻ nhỏ, người già
Đây là phần không có kiêng kỵ nào thay được. Những điểm cần kiểm khi xây mới hoặc khi mua nhà cũ:
- Khe hở giữa các nan lan can đủ nhỏ để đầu trẻ không lọt qua; nhiều tài liệu khuyên khoảng dưới 10 cm.
- Lan can không có thanh ngang kiểu bậc thang để trẻ trèo lên.
- Tay vịn cầm nắm được, không phải mặt phẳng quá to; nối liền, không đứt quãng ở chiếu nghỉ.
- Mặt bậc có nẹp chống trơn, nhất là bậc đá hoặc gỗ bóng; không trải thảm lỏng trên bậc.
- Đèn bậc đầu và bậc cuối, công tắc hai đầu; đèn ngủ nhỏ ban đêm cho người già đi vệ sinh.
- Nhà có trẻ dưới ba tuổi lắp cổng chắn ở đầu và chân thang.
Những điều chỉnh này rẻ hơn nhiều so với xoay lại cả cầu thang, và đem lại lợi ích ngay ngày hôm sau.
Khi nào thật sự nên sửa cầu thang
Không ai nên đập cầu thang chỉ vì nó "không hợp" một quan niệm. Nhưng có ba trường hợp đáng cân nhắc sửa: bậc cao thấp không đều làm người nhà vấp nhiều lần; vế thang quá dốc khiến người già không đi được và nhà sắp có người già về ở; hoặc cầu thang là lối thoát duy nhất mà làm bằng vật liệu dễ cháy, nằm ngay trên chỗ để xe.
Trước khi sửa, hỏi kiến trúc sư hoặc kỹ sư về kết cấu: cầu thang bê tông thường gắn vào dầm sàn, đổi hướng vế dưới có khi phải cắt thép. Thay bằng cầu thang thép hay gỗ cần tính tải và chống rung. Cũng nhớ rằng sửa cầu thang thường là sửa chữa có ảnh hưởng kết cấu, nên kiểm tra quy định cấp phép ở địa phương.
Nếu chỉ muốn chỉnh phần nhìn và cảm giác, có những việc không đụng kết cấu: ốp lại mặt bậc bằng gỗ có nẹp chống trơn, thay lan can sắt hoa văn rậm bằng lan can nan đứng thưa vừa phải, sơn lòng thang màu sáng, thêm đèn hắt chân tường. Một chiếc cầu thang cũ được làm sáng và chắc tay vịn thường đổi cảm giác cả ngôi nhà mà chi phí chỉ bằng một phần nhỏ so với làm lại.
Mua nhà cũ: kiểm tra cầu thang trong mười phút
Khi đi xem nhà, cầu thang là chỗ nên đi lên đi xuống ít nhất hai lần, một lần chậm, một lần như bình thường. Những điểm đáng ghi lại:
- Các bậc có cao bằng nhau không: đi lên mà thấy hẫng hay vấp ở một bậc là có bậc lệch.
- Mặt bậc có đủ rộng để đặt trọn bàn chân không, nhất là ở bậc rẽ hình quạt.
- Tay vịn có chắc không, lắc thử ở các điểm nối; có chạy suốt hay đứt ở chiếu nghỉ.
- Có vết nứt chân chim ở bản thang bê tông, chỗ thang gối vào dầm, hay vết thấm ở mặt dưới bản thang không.
- Đứng ở chân thang nhìn ra: cửa chính có nằm thẳng trục không, khoảng cách từ bậc cuối tới cửa bao nhiêu.
- Gầm thang đang chứa gì: đồng hồ điện, bình gas, xe điện là những thứ cần dời đi.
- Đèn cầu thang có bật được từ hai đầu không; ban ngày tắt đèn thì lòng thang có tự đủ sáng không.
Những điểm trên giúp bạn ước lượng chi phí sửa sau khi mua, và biết được cầu thang nào chỉ cần chỉnh nhẹ, cầu thang nào phải làm lại. Ghi chú cùng với ảnh chụp để hỏi thợ báo giá sửa cho sát.
Câu hỏi thường gặp
Cầu thang nhìn thẳng ra cửa nhưng cách cửa khá xa có cần chỉnh không?
Nếu khoảng cách từ bậc cuối tới cửa đủ để người đi xuống dừng lại thoải mái, khoảng ba mét trở lên, nhiều người không cần chỉnh gì. Nếu muốn, một chậu cây lớn hoặc kệ thấp đặt lệch trục là đủ để mắt không nhìn thẳng một mạch.
Cầu thang kính có an toàn không?
Lan can kính cường lực dán an toàn, có tay vịn bên trên thì an toàn và lấy sáng tốt. Cần kiểm tra loại kính, độ dày, chân đế và tránh để mép kính sắc lộ ra. Bậc kính thì trơn hơn, nên có vân nhám.
Có nên đặt gương ở chân cầu thang để mở rộng không gian?
Gương đặt chắn chân thang dễ gây giật mình, người đi xuống thấy ảnh mình lao tới. Nếu muốn dùng gương lấy sáng, đặt ở tường bên, không chắn hướng đi, và gắn chắc vào tường.
Cầu thang nằm ngay giữa nhà ống có xấu không?
Quan niệm có nơi kiêng, nhưng ở nhà ống đây thường là chỗ hợp lý vì đi kèm giếng trời lấy sáng và thông gió. Điều cần lo là lòng thang đủ sáng, đủ thoáng và không để đồ dễ cháy ở chân thang.
Tay vịn cầu thang nên làm bằng gì?
Gỗ, inox hay thép sơn đều được, quan trọng là cầm nắm vừa tay, chắc chắn và không có cạnh sắc. Tay vịn gỗ ấm tay, ít trơn khi tay ướt; inox bền nhưng mùa nồm có thể đọng nước.