Theo tập quán, số bậc cầu thang được đếm lần lượt theo vòng bốn chữ Sinh – Lão – Bệnh – Tử, và người ta muốn bậc cuối cùng rơi vào chữ Sinh. Nói gọn: số bậc chia cho 4 dư 1 là được coi là đẹp, ví dụ 17, 21, 25 bậc. Đây là quan niệm dân gian, không phải quy chuẩn xây dựng, nhưng rất nhiều gia chủ và thợ vẫn dùng.
Điều quan trọng hơn là đừng ép số bậc tới mức bậc cao bậc thấp, bậc quá dốc hay quá nông. Bài này chỉ cách đếm cho đúng, những chỗ hay cãi nhau khi đếm, và cách chọn số bậc vừa hợp tập quán vừa giữ chiều cao bậc trong khoảng đi lại thoải mái.
Vòng Sinh – Lão – Bệnh – Tử là gì và vì sao người ta muốn dừng ở chữ Sinh
Bốn chữ Sinh, Lão, Bệnh, Tử lấy từ cách nói dân gian về bốn chặng của đời người. Khi đếm bậc, bậc thứ nhất là Sinh, thứ hai là Lão, thứ ba là Bệnh, thứ tư là Tử, bậc thứ năm quay lại Sinh, cứ thế tiếp tục. Người ta muốn bậc cuối, tức bậc bước lên tới sàn tầng trên, rơi vào chữ Sinh, như một mong muốn về sự khởi đầu tốt khi lên tầng.
Có nơi còn đếm theo vòng khác, ví dụ thêm chữ, hay đếm riêng cho từng vế thang. Không có quy định thống nhất. Điều này cho thấy đây là tập quán mang ý nghĩa mong cầu, nên dùng như một tiêu chí để chọn giữa những phương án vốn đã an toàn, chứ không phải lý do để làm một cầu thang khó đi.
Công thức nhanh: số bậc chia 4 dư 1. Các số hay gặp ở nhà ở: 13, 17, 21, 25, 29. Nếu thang có hai vế, nhiều thợ đếm gộp cả hai vế, có người đếm riêng từng vế; hỏi rõ thợ và người tư vấn nhà bạn theo cách nào trước khi chốt.
Cũng cần nói thẳng: con số rơi vào chữ nào không làm cầu thang an toàn hơn hay nguy hiểm hơn. Thứ quyết định một người có trượt ngã hay không là chiều cao bậc đều, mặt bậc đủ rộng, tay vịn, ánh sáng. Vì vậy trong bài này, Sinh – Lão – Bệnh – Tử được đặt ở vị trí đúng của nó: tiêu chí sau cùng để chọn giữa những phương án đã đạt yêu cầu đi lại.
Đếm thế nào cho đúng: những chỗ hay nhầm
Cùng một cầu thang mà ba người đếm ra ba con số là chuyện thường. Thống nhất mấy điểm sau trước khi đếm:
- Đếm bậc bước lên, không đếm mặt sàn tầng dưới. Bậc đầu tiên là bậc bạn đặt chân lên khi rời sàn tầng dưới.
- Bậc cuối có tính mặt sàn tầng trên hay không. Đây là điểm hay cãi nhất. Cách phổ biến là đếm số lần nhấc chân, tức số cổ bậc; lần nhấc chân cuối cùng đưa bạn lên sàn tầng trên được tính là một bậc. Nói cách khác, đếm số cổ bậc chứ không đếm số mặt bậc.
- Chiếu nghỉ tính là một bậc. Bước lên chiếu nghỉ cũng là một lần nhấc chân, nên tính như một bậc theo cách đếm cổ bậc.
- Bậc tam cấp ngoài cửa đếm riêng. Bậc thềm trước nhà là một nhóm riêng, có tập quán số bậc lẻ riêng của nó, không gộp với cầu thang trong nhà.
- Ghi rõ cách đếm lên bản vẽ. Một dòng ghi chú "đếm theo cổ bậc, gồm cả chiếu nghỉ" giúp thợ và chủ nhà không hiểu lệch nhau.
Chiều cao bậc thoải mái: giới hạn không nên vượt
Ngoài số bậc, cầu thang có hai con số quyết định đi có dễ hay không: chiều cao mỗi bậc (cổ bậc) và bề rộng mặt bậc (chỗ đặt bàn chân). Trong nhà ở, chiều cao bậc thường nằm khoảng 15 đến 18 cm, bề rộng mặt bậc khoảng 25 đến 30 cm. Bậc cao trên khoảng 19 cm bắt đầu thấy dốc và mệt, đặc biệt với người già và trẻ nhỏ.
Người làm nghề hay dùng một quy tắc kiểm tra quen thuộc: hai lần chiều cao bậc cộng một lần bề rộng bậc nên vào khoảng 60 đến 64 cm, tương ứng chiều dài một bước chân bình thường khi leo. Ví dụ bậc cao 16 cm, mặt bậc 29 cm: 2 × 16 + 29 = 61 cm, nằm trong khoảng. Bậc cao 20 cm, mặt 22 cm: 62 cm, công thức vẫn đạt nhưng bậc đã quá cao và mặt quá hẹp, không dễ đi. Vì vậy dùng cả hai giới hạn chứ không chỉ một công thức.
Điều cuối cùng là mọi bậc trong một vế phải cao bằng nhau. Chênh dù chỉ một hai cm ở một bậc đủ làm chân bước hụt, vì cơ thể đã quen nhịp của các bậc trước. Đây là lỗi hay xảy ra khi thợ ép số bậc ở công trường mà không tính lại từ đầu.
Ví dụ tính số bậc cho một tầng nhà phố
Ví dụ giả định: tầng cao 3,3 m tính từ mặt sàn tầng dưới tới mặt sàn tầng trên đã hoàn thiện. Gia chủ muốn số bậc rơi vào chữ Sinh.
- Chia chiều cao tầng cho chiều cao bậc mong muốn. Với 17 cm: 330 ÷ 17 ≈ 19,4 bậc. Vậy số bậc hợp lý nằm khoảng 19 đến 20.
- Tìm số gần đó chia 4 dư 1: 17 hoặc 21.
- Kiểm 21 bậc: 330 ÷ 21 ≈ 15,7 cm mỗi bậc. Nằm trong khoảng 15 đến 18 cm, đi thoải mái.
- Kiểm 17 bậc: 330 ÷ 17 ≈ 19,4 cm mỗi bậc. Hơi cao, đi mệt, nhất là với người lớn tuổi.
- Chọn 21 bậc. Với mặt bậc khoảng 27 cm: 2 × 15,7 + 27 ≈ 58,4 cm, hơi thấp so với khoảng 60–64 cm; có thể tăng mặt bậc lên 29–30 cm nếu chiều dài lòng thang cho phép.
- Kiểm lại chiều dài: thang một vế 21 bậc với mặt bậc 28 cm cần khoảng 20 × 28 = 5,6 m chiều dài mặt bằng (bậc cuối là mặt sàn), nên với nhà ống thường phải chia hai vế có chiếu nghỉ.
Ví dụ trên cho thấy cách đúng là đi từ chiều cao tầng và chiều cao bậc thoải mái trước, sau đó mới chọn trong các số đạt yêu cầu số nào rơi vào chữ Sinh. Làm ngược lại, ép số bậc trước, dễ ra cầu thang dốc.
Số bậc thường dùng theo chiều cao tầng
Bảng tham khảo dưới chỉ nêu các số chia 4 dư 1 và chiều cao bậc tương ứng; con số thật phải tính theo cao độ hoàn thiện của nhà bạn.
| Chiều cao tầng (ví dụ) | Số bậc gợi ý | Chiều cao mỗi bậc | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| 3,0 m | 17 | ≈ 17,6 cm | Ổn, hơi cao với người già |
| 3,0 m | 21 | ≈ 14,3 cm | Hơi thấp, cần lòng thang dài |
| 3,3 m | 21 | ≈ 15,7 cm | Thoải mái |
| 3,6 m | 21 | ≈ 17,1 cm | Ổn |
| 3,6 m | 25 | ≈ 14,4 cm | Nhẹ chân nhưng tốn diện tích |
| 4,0 m (trệt cao) | 25 | 16,0 cm | Thoải mái, thường cần hai vế |
Khi không có con số nào vừa đẹp vừa thoải mái, người ta thường điều chỉnh nhẹ cao độ sàn hoàn thiện (vài cm lớp lát) hoặc thêm một bậc ở chiếu nghỉ, thay vì ép bậc cao hơn mức thoải mái.
Thang hai vế, thang thép, thang gỗ: lưu ý khi đếm và khi làm
Với thang hai vế chữ U hoặc chữ L, chiếu nghỉ thường nằm khoảng giữa chiều cao tầng. Nếu đặt chiếu nghỉ lệch quá, một vế sẽ dài và dốc, vế kia ngắn. Khi tính, thợ thường chia đều số bậc cho hai vế rồi mới xem tổng có rơi vào chữ Sinh hay không; nếu muốn đổi tổng số bậc, đổi ở cả hai vế để các bậc vẫn cao bằng nhau.
Thang thép và thang gỗ lắp ghép có ưu điểm là sửa số bậc dễ hơn thang bê tông, vì từng bậc được gắn vào dầm thang. Nhưng chúng có hai lưu ý: bậc gỗ co ngót và kêu theo thời gian, cần khung chắc và vít đúng kỹ thuật; thang thép rung nếu dầm mảnh, người đi nhanh thấy chòng chành. Khi chọn loại thang, hỏi kỹ sư về độ võng và rung chứ không chỉ hỏi kiểu dáng.
Bậc rẽ hình quạt ở góc thang tiết kiệm diện tích nhưng phần trong rất hẹp. Theo cách đếm cổ bậc, mỗi bậc quạt vẫn tính là một bậc. Vì đây là chỗ hay trượt chân, nhiều kiến trúc sư khuyên thay bậc quạt bằng chiếu nghỉ vuông nếu diện tích cho phép, kể cả khi điều đó làm tổng số bậc thay đổi.
Những câu nên hỏi thợ trước khi đổ bậc
Sửa cầu thang bê tông sau khi đổ rất tốn kém, nên chốt mọi thứ trước. Mang danh sách này khi làm việc với thợ hoặc kiến trúc sư:
- Cao độ hoàn thiện sàn tầng dưới và tầng trên là bao nhiêu, đã tính lớp gạch, lớp gỗ lát chưa?
- Đếm số bậc theo cách nào: số cổ bậc, có tính chiếu nghỉ, có tính lần bước lên sàn tầng trên không?
- Chiều cao mỗi bậc sau hoàn thiện là bao nhiêu, mọi bậc có bằng nhau không, kể cả bậc đầu và bậc cuối?
- Bề rộng mặt bậc, chỗ hẹp nhất của bậc quạt là bao nhiêu?
- Khoảng thông thuỷ phía trên đầu ở điểm thấp nhất là bao nhiêu?
- Tay vịn bố trí bên nào, có chạy liền qua chiếu nghỉ không, lan can khe hở bao nhiêu?
Câu trả lời cho các câu trên nên được ghi vào bản vẽ hoặc biên bản. Chỉ cần sai một lớp lát sàn dày vài cm là bậc đầu hoặc bậc cuối sẽ lệch với các bậc khác, và sửa lúc đó là việc khó.
Nhà đã xây xong, đếm ra "Tử" thì làm gì
Rất nhiều nhà đếm lại sau khi ở mới phát hiện số bậc không rơi vào chữ Sinh. Không có lý do gì để đập cầu thang vì việc này. Nếu gia chủ thật sự bận tâm, có vài cách nhẹ nhàng: thêm một bậc thấp ở chân thang khi lát lại sàn tầng trệt, hoặc nâng nhẹ chiếu nghỉ. Nhưng phải đảm bảo chiều cao các bậc vẫn bằng nhau; một bậc đầu thấp lệch so với các bậc còn lại là nguy cơ vấp ngã thật sự, lớn hơn nhiều so với một con số.
Lời khuyên an toàn hơn là để nguyên số bậc và đầu tư vào những thứ chắc chắn có ích: tay vịn hai bên, nẹp chống trơn, đèn bậc, lan can kín khe. Một cầu thang đi êm, sáng, có chỗ vịn là cầu thang người trong nhà dùng mỗi ngày mà không sợ ngã, và đó mới là điều đáng giá. Nếu muốn có một dấu ấn theo tập quán mà không đụng kết cấu, nhiều gia đình chọn làm đẹp bậc đầu tiên bằng vật liệu khác màu hoặc đặt chậu cây ở chân thang, coi đó là chỗ "khởi đầu" của cầu thang.
Câu hỏi thường gặp
Chiếu nghỉ có tính là một bậc không?
Theo cách đếm số lần nhấc chân, bước lên chiếu nghỉ cũng là một bậc nên được tính. Một số thợ không tính chiếu nghỉ. Hai cách cho ra con số chênh nhau, vì vậy cần thống nhất và ghi rõ lên bản vẽ trước khi đổ bê tông.
Cầu thang lên sân thượng có cần tính Sinh – Lão – Bệnh – Tử không?
Nhiều gia đình áp cho mọi cầu thang trong nhà, có người chỉ áp cho thang chính. Thang lên sân thượng thường hẹp và dốc hơn, nên ưu tiên chiều cao bậc đều và tay vịn chắc trước, số bậc là tiêu chí phụ.
Cầu thang xoắn ốc đếm thế nào?
Vẫn đếm số lần nhấc chân từ sàn dưới lên sàn trên. Thang xoắn có mặt bậc hình quạt, phần trong rất hẹp, nên khi đếm cũng nên đo bề rộng mặt bậc ở đường đi giữa, nơi người ta đặt chân nhiều nhất.
Bậc tam cấp trước nhà nên mấy bậc?
Tập quán thường thích số lẻ, như ba hoặc năm bậc, và cũng có người đếm theo Sinh – Lão – Bệnh – Tử. Về công năng, bậc thềm ngoài trời nên thấp hơn bậc trong nhà một chút, mặt bậc rộng và nhám vì dễ ướt mưa.
Có nên để bậc đầu tiên cao hơn hoặc thấp hơn các bậc khác cho đủ số?
Không nên. Cơ thể quen nhịp bậc đều, một bậc lệch chiều cao là nguyên nhân vấp ngã phổ biến. Nếu cần điều chỉnh số bậc, hãy chia lại đều toàn bộ chiều cao tầng cho số bậc mới.